زخم دهان

زخم دهان به هر آسیبی گفته می‌شود که لایه سطحی مخاط دهان را از بین می‌برد و بافت حساس زیر آن را بی‌پوشش می‌گذارد.

خودش یک بیماری مستقل نیست، بلکه علامتی است با چند علت متفاوت که شایع‌ترینشان آفت، آسیب مکانیکی لبه تیز دندان یا دندان مصنوعی، و عفونت‌هایی مثل تبخال و برفک است. خبر خوب این‌که بیشتر زخم‌های دهان خوش‌خیم‌اند و اگر عامل آزاردهنده برطرف شود، ظرف ۷ تا ۱۴ روز خودبه‌خود بسته می‌شوند.

فقط یک مرز مهم وجود دارد، زخمی که بیش از سه هفته بماند و هیچ نشانه‌ای از بهبود نشان ندهد باید معاینه شود. برای این‌که بفهمید زخم شما از کدام گروه است، ساده‌ترین راه نگاه کردن به محل و ظاهر آن است.

زخم دهان چه علائمی دارد؟

زخم دهان معمولاً پیش از آن‌که دیده شود حس می‌شود. یک تا دو روز قبل از ظاهر شدن ضایعه، در نقطه‌ای مشخص از مخاط احساس سوزش یا گزگز به سراغ شما می‌آید و همین فرصت طلایی شروع مراقبت است، چون اگر محرک را همان‌جا کنار بگذارید زخم کم‌عمق‌تر می‌شود.

بعد درد شروع می‌شود و نکته عجیب همین‌جاست که یک زخم دو میلی‌متری می‌تواند دردی به‌مراتب شدیدتر از اندازه‌اش ایجاد کند، چون لایه محافظ مخاط از بین رفته و پایانه‌های عصبی زیر آن بی‌پوشش مانده‌اند. به همین دلیل حرف زدن، بلعیدن، مسواک زدن و تماس با خوراکی‌های ترش، شور، تند یا داغ درد را به‌شدت بیشتر می‌کند.

ظاهر زخم ساده هم نسبتاً ثابت است. وسط آن سفید، زرد یا خاکستری دیده می‌شود و دور آن هاله‌ای قرمز و ملتهب قرار دارد که مرز بافت سالم و آسیب‌دیده را نشان می‌دهد. خیلی‌ها آن لایه زرد وسط را چرک تصور می‌کنند و با مسواک یا گوش‌پاک‌کن سعی می‌کنند برش دارند. این لایه عفونت نیست، پوششی طبیعی است که بدن روی زخم می‌سازد تا اعصاب را بپوشاند و برداشتنش فقط درد را برمی‌گرداند. در واقع وقتی این لایه کامل می‌شود درد فروکش می‌کند، حتی اگر اندازه زخم هنوز تغییری نکرده باشد.

بعضی نشانه‌ها اما از محدوده دهان بیرون می‌زنند و مسیر بررسی را عوض می‌کنند. تب، بی‌حالی شدید، زخم هم‌زمان در ناحیه تناسلی، قرمزی چشم، درد مفاصل یا مشکلات گوارشی نشان می‌دهند که زخم دهان بخشی از ماجرای بزرگ‌تری در بدن است.

انواع زخم دهان با عکس

هر زخم سفید و دردناکی در دهان آفت نیست و همین اشتباه ساده باعث می‌شود خیلی‌ها درمان نادرست را شروع کنند. ده نوع زیر شایع‌ترین ضایعاتی هستند که در معاینه دیده می‌شوند.

آفت؛ شایع‌ترین زخم دهان

آفت شایع‌ترین زخم دهان است، منشأ عفونی ندارد و از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود. زخم‌های آن گرد یا بیضی با مرکز زرد و هاله قرمزند و فقط روی مخاط نرم و متحرک دهان مثل داخل لب، گونه، کف دهان و کناره زبان می‌نشینند. اگر دنبال جزئیات علت‌ها، انواع و روش‌های درمان آن هستید، مقاله آفت دهان به‌طور کامل به آن پرداخته است.

تبخال داخل دهان

تبخال داخل دهان، ویروسی است و برخلاف آفت واگیر دارد. ساده‌ترین راه تشخیص آن محل ضایعه است، چون تبخال داخل دهانی تقریباً همیشه روی بافت سفت و چسبیده به استخوان یعنی لثه و سقف سخت دهان ظاهر می‌شود. شروع آن هم با آفت فرق دارد و با خوشه‌ای از تاول‌های ریز آغاز می‌شود که چند ساعت بعد می‌ترکند و زخم‌های کوچک دندانه‌دار و به هم پیوسته به جا می‌گذارند. در کودکان، اولین برخورد با این ویروس شکل شدیدتری دارد و با تب، لثه‌های قرمز و متورم و زخم‌های گسترده در همه‌جای دهان همراه است.

برفک دهان

برفک یک عفونت قارچی است و بیشتر وقتی سر و کله‌اش پیدا می‌شود که تعادل دهان به هم خورده باشد، مثلاً بعد از دوره آنتی‌بیوتیک، در دیابت کنترل‌نشده، با اسپری‌های کورتونی تنفسی یا در افراد دارای دندان مصنوعی. ظاهر آن لکه‌های سفید و پنیری روی زبان، گونه و سقف دهان است و یک نشانه اختصاصی دارد. این لکه‌ها با کشیدن گاز پاک می‌شوند و زیرشان سطحی قرمز و ملتهب بیرون می‌آید. همین ویژگی برفک را از لکه‌های سفید خطرناک‌تر جدا می‌کند.

زخم ناشی از ضربه و دندان تیز

این گروه شایع‌ترین علت زخم‌های تک و ناگهانی است. لبه تیز دندان شکسته، ترمیم زبر و پرداخت‌نشده، گاز گرفتن اتفاقی گونه و زبان، سوختگی با غذای داغ و حتی گذاشتن قرص آسپرین روی لثه دردناک همه در همین دسته‌اند. نشانه شاخص آن این است که شکل و اندازه زخم دقیقاً با عامل مجاورش جور درمی‌آید، مثل زخمی روی کناره زبان درست کنار یک دندان شکسته. نکته مهم این است که این زخم با هیچ پماد و دهان‌شویه‌ای خوب نمی‌شود تا زمانی که عامل برطرف شود، و بعد از ترمیم دندان شکسته یا صاف کردن لبه تیز، معمولاً ظرف ۷ تا ۱۰ روز بسته می‌شود.

زخم ناشی از دندان مصنوعی و براکت ارتودنسی

فشار و سایش مداوم یک پروتز یا سیم ارتودنسی، خون‌رسانی مخاط را در همان نقطه کم می‌کند و کم‌کم زخمی خطی در چین‌های لثه و گونه می‌سازد. در افراد دارای دست‌دندان، لبه بلند پروتز، گیره‌های فلزی و لقی دندان مصنوعی اصلی‌ترین مقصرها هستند و بی‌توجهی به مراقبت از دندان مصنوعی می‌تواند عفونت قارچی را هم روی همین زخم سوار کند. در بیماران ارتودنسی هم حاشیه زبر براکت و انتهای سیم‌ها مخاط گونه را اذیت می‌کنند که راه‌حل خط اول آن موم ارتودنسی و رعایت درست مسواک زدن با ارتودنسی است.

لیکن پلان دهانی

لیکن پلان یک بیماری التهابی مزمن با ریشه ایمنی است که شایع‌ترین محل بروزش مخاط گونه است. شکل خفیف آن خطوط سفید توری و قرینه در دو گونه می‌سازد که معمولاً درد ندارد. شکل زخمی آن اما مناطق قرمز و دردناکی ایجاد می‌کند که اطرافش همان خطوط سفید دیده می‌شود و با غذاهای تند به‌شدت می‌سوزد. این نوع در دسته ضایعات نیازمند پیگیری طولانی قرار دارد و تشخیص آن به نمونه‌برداری نیاز دارد.

درباره این نوع clevelandclinic این توضیح را می‌دهد:

Oral lichen planus isn’t dangerous. It’s not contagious, so you can’t spread it to others. But it can cause abnormal tissue (lesions) to form in your mouth. It can make your mouth hurt. This is why you should see a dental care provider if you notice signs of this disease. There’s no cure for oral lichen planus, but treatments can provide relief.

به صورت خلاصه یعنی اینکه لیکن پلان دهانی معمولاً بیماری خطرناک و مسری نیست. با این حال، ممکن است باعث ایجاد ضایعات یا تغییراتی در بافت داخل دهان شود و دهان را دردناک کند. به همین دلیل، اگر علائم این بیماری را مشاهده کردید، بهتر است به دندان‌پزشک مراجعه کنید. در حال حاضر درمانی که این بیماری را به‌طور کامل ریشه‌کن کند وجود ندارد، اما روش‌های درمانی می‌توانند به کاهش درد و ناراحتی و کنترل علائم کمک کنند.

ترک و زخم گوشه لب

ترک‌خوردگی و زخم دردناک گوشه لب چند علت را هم‌زمان با خود دارد. در افراد سالمند و کسانی که دست‌دندان قدیمی و ساییده دارند، کم شدن ارتفاع صورت باعث می‌شود پوست گوشه لب روی هم بیفتد و بزاق مداوم در آن چین جمع شود. این محیط مرطوب جای مناسبی برای رشد قارچ و باکتری است. کمبود آهن، ویتامین ب۱۲ و فولیک اسید هم زمینه آن را فراهم می‌کند، بنابراین درمان واقعی آن ترکیبی از اصلاح پروتز، دارو و بررسی کمبودها است.

لکوپلاکی و اریتروپلاکی

این دو ضایعه از آن دسته‌هایی هستند که کشف به‌موقعشان ارزش حیاتی دارد. لکوپلاکی یک لکه یا پلاک سفید است و مهم‌ترین تفاوتش با برفک این است که با گاز پاک نمی‌شود. اریتروپلاکی هم لکه‌ای کاملاً قرمز و مخملی است که علت التهابی مشخصی ندارد و احتمال تغییرات سلولی در آن از لکوپلاکی بیشتر است. علت اصلی هر دو مصرف دخانیات به هر شکلی است و هر دو برای بررسی دقیق به نمونه‌برداری نیاز دارند.

زبان جغرافیایی (geographic tongue)

زبان جغرافیایی لکه‌های قرمز و صافی روی سطح پشتی زبان است که دور آن‌ها را حاشیه‌هایی سفید و مارپیچ گرفته و شکل نقشه را تداعی می‌کند. ویژگی عجیب و در عین حال خیال‌راحت‌کننده آن جابه‌جا شدنش است، یعنی یک ناحیه خوب می‌شود و چند روز بعد لکه در جای دیگری از زبان سر درمی‌آورد. این حالت بی‌خطر است و تنها ممکن است با غذاهای ترش و تند سوزش خفیفی ایجاد کند.

زخم سرطانی دهان

این زخم‌ها بیشتر در کناره و زیر زبان، کف دهان، ناحیه پشت دندان عقل و لب پایین دیده می‌شوند. آنچه زخم را مشکوک می‌کند ظاهر ترسناکش نیست، بلکه چهار ویژگی مشخص است. ماندگاری بیش از سه هفته بدون بهبود، سفت و گره‌ای بودن بافت زیر زخم در لمس، لبه‌های برجسته و برگشته به بیرون، و بی‌درد بودن در مراحل اولیه. همین بی‌درد بودن بزرگ‌ترین دام است، چون باعث می‌شود زخم جدی گرفته نشود. در بخش بعد با جزئیات بیشتری به این موضوع می‌پردازیم.

زخم دهان نشانه چیست؟

مهم‌ترین سرنخ برای فهمیدن نوع زخم، جای آن در دهان است. مخاط دهان دو جنس متفاوت دارد. بخش نرم و متحرک شامل داخل لب، گونه، کف دهان، زیر و کناره زبان و سقف نرم است، و بخش سفت و چسبیده به استخوان شامل لثه و سقف سخت دهان. آفت فقط روی بخش نرم می‌نشیند و تبخال داخل دهانی فقط روی بخش سفت. همین یک قاعده ساده بیشتر سردرگمی‌ها را برطرف می‌کند، چون اگر زخمی روی لثه یا سقف سخت دهان درآمده باشد، احتمال آفت بودنش بسیار کم است.

رنگ زخم هم حرف‌های خودش را دارد. مرکز زرد یا خاکستری با هاله قرمز ظاهر کلاسیک زخم‌های ساده است. لکه سفیدی که پاک می‌شود برفک است و لکه سفیدی که پاک نمی‌شود می‌تواند لکوپلاکی یا لیکن پلان باشد. لکه قرمز مخملی و ماندگار هم همان اریتروپلاکی است که بررسی تخصصی لازم دارد.

محل یا ظاهر زخم	احتمال‌های رایج	اقدام مناسب
کناره یا زیر زبان	زخم ضربه‌ای، آفت، در موارد نادر ضایعه بدخیم	بررسی دندان تیز مجاور، زخم ماندگار جدی گرفته شود
سطح پشتی زبان	زبان جغرافیایی، برفک	بی‌خطر، در صورت سوزش مداوم بررسی شود
سقف سخت دهان و لثه چسبیده	تبخال داخل دهان، سوختگی با غذای داغ، فشار دندان مصنوعی	پماد کورتون استفاده نشود، معاینه برای تعیین نوع
سقف نرم و ته حلق	آفت بزرگ، عفونت ویروسی کودکان	در صورت تب یا سختی بلع مراجعه شود
داخل لب و گونه	آفت، گاز گرفتن مخاط، سایش براکت	مراقبت خانگی و رفع عامل سایش
لثه دور یک دندان با برجستگی چرکی	آبسه دندان	مراجعه به دندانپزشک
لکه سفید که با گاز پاک می‌شود	برفک	داروی ضدقارچ با تجویز پزشک
لکه سفید که پاک نمی‌شود	لکوپلاکی، لیکن پلان	معاینه و در صورت لزوم نمونه‌برداری
زخم بی‌درد با پایه سفت	ضایعه مشکوک	معاینه فوری و نمونه‌برداری

زخم روی زبان و کناره زبان

زبان مدام در حرکت است و با قوس دندان‌ها تماس دارد، پس طبیعی است که بیشترین آسیب را ببیند. کناره زبان شایع‌ترین محل زخم‌های ضربه‌ای است و همین ناحیه به‌همراه سطح زیر زبان، پرخطرترین نقطه دهان برای ضایعات بدخیم هم محسوب می‌شود. به همین دلیل زخم ماندگار در این محل هرگز نباید نادیده بماند. سطح پشتی زبان پوشش سفت‌تری دارد، پس آفت ساده در آن کم دیده می‌شود و بیشتر زبان جغرافیایی یا برفک سر از آن درمی‌آورد.

زخم سقف دهان و روی لثه

روی سقف سخت دهان و لثه، سه احتمال از همه پرتکرارتر است. تبخال داخل دهانی، سوختگی با غذای بسیار داغ و زخم ناشی از فشار دندان مصنوعی. یک علت دیگر هم سوختگی شیمیایی است که وقتی بیمار برای آرام کردن دندان‌درد قرص آسپرین را روی لثه می‌گذارد ایجاد می‌شود و غشای سفید و زخم دردناکی به جا می‌گذارد. اگر زخم روی لثه بالای یک دندان خاص همراه با برجستگی چرکی باشد، احتمال آبسه دندان بیشتر از زخم مخاطی است. سقف نرم دهان در عوض محل دلخواه آفت‌های بزرگ و عمیق است که بلع را دردناک می‌کنند.

زخم داخل لب و گونه

داخل لب و گونه شایع‌ترین محل آفت ساده است و گاز گرفتن اتفاقی مخاط هم در همین ناحیه رخ می‌دهد. در کسانی که دندان قروچه دارند، همین عادت می‌تواند به خطوط سفید و زخم‌های مکرر داخل گونه منجر شود. اگر خطوط سفید توری و قرینه در هر دو گونه دیدید، موضوع به لیکن پلان نزدیک‌تر است. یک نکته جدی هم وجود دارد. عادت گذاشتن ناس یا تنباکوی جویدنی در ناودان بین لب و لثه، همان نقطه را در معرض ضایعات پیش‌سرطانی قرار می‌دهد.

زخم ته حلق و گلو

زخم‌های ته حلق و لوزه‌ها چون سر راه بلع قرار دارند علائم شدیدتری می‌سازند، از درد شدید هنگام بلع تا گاهی درد ارجاعی به گوش. در کودکان شایع‌ترین علت آن عفونت‌های ویروسی است که زخم‌های ریز متعدد را فقط در ته حلق و اطراف لوزه‌ها جمع می‌کنند و با تب ناگهانی همراه‌اند. در بزرگسالان آفت‌های بزرگ علت شایع‌تری هستند. اما اگر زخم یا توده‌ای در این ناحیه ماندگار شود، حس گیر کردن غذا در گلو ایجاد کند، صدا را برای مدت طولانی بگیرد یا با غده سفت و بی‌درد گردن همراه باشد، بررسی تخصصی ضروری است. در سال‌های اخیر ویروس پاپیلومای انسانی به یکی از علل مهم ضایعات این ناحیه حتی در افراد جوان و غیرسیگاری تبدیل شده است.

زخم دهان در نوزاد و کودک

در کودکان خطر اصلی خود زخم نیست، کم‌آبی بدن است. درد هنگام بلع باعث می‌شود کودک از خوردن و مهم‌تر از آن از نوشیدن امتناع کند و کودکان خردسال خیلی سریع‌تر از بزرگسالان کم‌آب می‌شوند. پس اولین اولویت والدین رساندن مایعات کافی است و مایعات خنک، شیر، ماست و فرنی بهترین گزینه‌اند. نوشیدن با نی تماس مایع با زخم را کم می‌کند و خوراکی‌های ترش، شور و داغ باید کنار گذاشته شوند.

دو نشانه مسیر تشخیص را عوض می‌کنند. تب و درگیری همه لثه‌ها. اگر کودک تب بالا دارد و لثه‌هایش کاملاً قرمز و متورم شده و زخم‌های متعددی در همه‌جای دهانش دیده می‌شود، موضوع یک آفت ساده نیست و احتمال عفونت ویروسی اولیه مطرح است. اگر زخم‌ها فقط در ته حلق و اطراف لوزه‌ها جمع شده‌اند یا هم‌زمان تاول‌هایی روی دست و پای کودک دیده می‌شود، عفونت ویروسی دیگری در میان است. در نوزادان، لکه‌های سفیدی که روی زبان و گونه پاک نمی‌شوند معمولاً برفک است و این عفونت می‌تواند بین دهان نوزاد و نوک پستان مادر رفت و برگشت کند، پس درمان باید هم‌زمان برای هر دو انجام شود.

یک زخم هم هست که والدین را بیشتر از همه می‌ترساند و در عین حال بی‌خطرترین است. زخم ناشی از گاز گرفتن لب بعد از بی‌حسی دندانپزشکی. اگر زخم‌های دهان در کودک مدام تکرار می‌شوند، بررسی آهن، ویتامین ب۱۲، فولات و روی زیر نظر پزشک کودکان یا دندانپزشک کودکان لازم است.

نشانه‌های کم‌آبی مثل پوشک خشک و گریه بدون اشک، تب بالای کنترل‌نشده، ماندگاری زخم بیش از سه هفته، یا بروز هم‌زمان زخم روی پوست، چشم یا ناحیه تناسلی، مواردی هست که باید کودک توسط متخصص معاینه شود.

آیا زخم دهان نشانه سرطان است؟

پاسخ کوتاه این است که خیر. بیشتر زخم‌های دهان علت بی‌خطری دارند و از آفت، ضربه، استرس و کمبودهای تغذیه‌ای می‌آیند. اما همین موضوع یک روی دیگر هم دارد. زخم ماندگاری که خوب نمی‌شود می‌تواند اولین نشانه سرطان مخاط دهان باشد و تشخیص زودهنگام آن شانس درمان کامل را به‌شدت بالا می‌برد. هدف این بخش ترساندن نیست، آموزش یک قاعده ساده است.

آن قاعده همان مرز سه هفته است. زخم ساده سیر خودمحدودی دارد و ظرف یک تا دو هفته خوب می‌شود. اما ضایعه بدخیم خودبه‌خود از بین نمی‌رود، به درمان موضعی پاسخ نمی‌دهد و کوچک‌تر نمی‌شود. سه ویژگی دیگر هم کنار این مرز قرار می‌گیرند. بی‌درد بودن زخم از ابتدا، سفت و گره‌ای بودن بافت زیر آن در لمس، و لبه‌های برجسته و برگشته به بیرون. وضعیت غدد لنفاوی گردن هم تفکیک‌کننده است، چون غده بزرگ‌شده در واکنش به عفونت نرم، متحرک و دردناک است، اما غده مشکوک سفت، چسبیده و بی‌درد.

درباره عوامل خطر، دخانیات به هر شکلی از سیگار و قلیان تا ناس و تنباکوی جویدنی علت شماره یک است و مصرف هم‌زمان الکل خطر را چند برابر می‌کند. ویروس پاپیلومای انسانی هم عامل مهم ضایعات ته حلق و لوزه است. در عین حال بخشی از مبتلایان هیچ‌کدام از این سابقه‌ها را ندارند، پس نبودن این عادت‌ها دلیل بی‌خیالی درباره یک زخم ماندگار نیست.

تنها راه تعیین قطعی ماهیت یک زخم مشکوک، نمونه‌برداری است. یک باور نادرست و پرهزینه هم وجود دارد که می‌گوید دست زدن یا نمونه‌برداری باعث پخش شدن سرطان می‌شود. این باور درست نیست و درست همین ترس است که باعث می‌شود بیمار از پزشکی به پزشک دیگر برود، هر بار یک دوره داروی موضعی تازه را امتحان کند و ماه‌ها زمان طلایی را از دست بدهد. اگر زخمی سه هفته مانده است، خط ارجاع واحد را دنبال کنید.

درمان زخم دهان بر اساس علت

درمان زخم دهان یک نسخه ثابت ندارد، چون زخم دهان خودش یک علامت است. کاری که در مطب انجام می‌شود تفکیک درمان تسکینی از درمان ریشه‌ای است. درمان تسکینی درد و التهاب را آرام می‌کند، اما اگر عامل اصلی برطرف نشود زخم برمی‌گردد یا بدتر می‌شود.

اقدامات اولیه در خانه

تا زمانی که نوع زخم مشخص نشده، کارهای ساده و بی‌خطر بیشترین کمک را می‌کنند. شستشوی دهان با محلول آب‌نمک رقیق و ولرم یکی از همین کارهاست و نسبت آن اهمیت دارد. نصف قاشق چای‌خوری نمک در یک لیوان آب ولرم. این محلول التهاب را کم می‌کند و به پاکسازی زخم کمک می‌کند، اما ریختن نمک مستقیم روی زخم یا استفاده از آب بسیار شور نتیجه معکوس دارد و بافت را می‌سوزاند و بهبود را کندتر می‌کند. محلول رقیق جوش شیرین هم اسیدی بودن دهان را خنثی می‌کند و سوزش را کم می‌کند.

در تغذیه، خوراکی‌های ترش، تند، شور، داغ و بافت‌های زبر مثل نان برشته و چیپس باید چند روز کنار گذاشته شوند. نوشیدن آب کافی و استفاده از نی برای مایعات، تماس با زخم را کم می‌کند. در بهداشت هم مسواک نرم و مسواک زدن ملایم ضروری است، و بهتر است موهای مسواک با مرکز زخم تماس پیدا نکنند. اگر زخم‌های دهان برایتان تکراری است، انتخاب خمیر دندان مناسب بدون ماده کف‌کننده سدیم لوریل سولفات یکی از مؤثرترین تغییرهاست، با این نکته که اثر آن فوری نیست و چند هفته مصرف مداوم لازم دارد.

دو کار هم هست که هرگز نباید انجام شود. گذاشتن قرص آسپرین روی زخم یا لثه که سوختگی شیمیایی شدید ایجاد می‌کند، و سوزاندن خانگی زخم با مواد ترش مثل قره‌قروت و آبلیمو که فقط آسیب را عمیق‌تر و دوره بهبود را طولانی‌تر می‌کند.

دارو، پماد و دهان‌شویه

انتخاب دارو مستقیماً به تشخیص وصل است و همین‌جاست که بیشترین اشتباه‌ها رخ می‌دهد. خمیرهای چسبنده محافظ روی زخم می‌نشینند و آن را از بزاق و اصطکاک جدا می‌کنند و نوع کورتون‌دار آن‌ها برای زخم‌های التهابی غیرعفونی مثل آفت کاربرد دارد. دهان‌شویه‌های ضدالتهاب درد را کم می‌کنند و اگر ده تا پانزده دقیقه پیش از غذا استفاده شوند امکان غذا خوردن را فراهم می‌کنند. دهان‌شویه‌های ضدعفونی‌کننده کلرهگزیدین درد را مستقیم کم نمی‌کنند، اما جلوی عفونت ثانویه را می‌گیرند و باید حدود یک دقیقه در دهان نگه داشته شوند، با این هشدار که مصرف طولانی‌تر از دو هفته باعث لکه‌های قهوه‌ای روی دندان و تغییر ذائقه می‌شود. ژل‌های بی‌حسی موضعی هم پیش از غذا کمک‌کننده‌اند، اما در کودکان خردسال به دلیل خطر بلعیدن فقط با نظر پزشک.

برای زخم‌های ویروسی داروی ضدویروس و برای برفک داروی ضدقارچ لازم است، و در هر دو مورد پماد کورتون کار را خراب می‌کند. در آفت‌های مکرر، اگر آزمایش کمبودی را نشان بدهد، جبران آن کمبود بیشترین تأثیر را در کم شدن تکرار زخم‌ها دارد.

نوع زخم	کار درست	اشتباه رایج
آفت	خمیر محافظ و دهان‌شویه ضدالتهاب	سوزاندن با مواد ترش
تبخال داخل دهان	داروی ضدویروس در روزهای اول	زدن پماد کورتون
برفک	داروی ضدقارچ و رفع عامل زمینه‌ای	پاک کردن مکرر لکه‌ها
زخم ضربه‌ای	صاف کردن لبه تیز دندان	ادامه دارو بدون رفع عامل
زخم دندان مصنوعی	اصلاح و صیقل پروتز	تحمل کردن فشار پروتز
زخم ماندگار بیش از سه هفته	معاینه و نمونه‌برداری	تغییر مکرر پزشک و دارو

درمان در مطب دندانپزشکی

وقتی زخم ریشه ساختاری دارد یا به مراقبت ساده جواب نمی‌دهد، کار از خانه بیرون می‌رود. گرد کردن و صیقل دادن لبه تیز دندان شکسته یا ترمیم زبر، کوتاه کردن و اصلاح لبه بلند دست‌دندان، و کنترل سیم‌ها و براکت‌های ارتودنسی سه اقدام رایجی هستند که اغلب در یک جلسه کوتاه انجام می‌شوند و زخم بعد از آن خودش بسته می‌شود. در آفت‌های بسیار عمیق و مقاوم، تزریق کورتون در پایه زخم روند بهبود را سریع می‌کند. لیزر کم‌توان هم گزینه‌ای است که درد را به‌سرعت کم می‌کند و زمان بهبود را کوتاه‌تر می‌کند. مهم‌ترین اقدام تشخیصی اما نمونه‌برداری است که برای زخم‌هایی انجام می‌شود که عامل آزاردهنده‌شان برطرف شده ولی مانده‌اند، یا لبه برجسته و پایه سفت دارند.

برای زخم دهان کی و به چه دکتری مراجعه کنیم؟

بیشتر زخم‌های ساده ظرف یک تا دو هفته خودشان خوب می‌شوند و نیازی به اقدام خاصی ندارند. در این شرایط اما باید معاینه شوید.

• ماندگاری بیش از سه هفته
• زخم بی‌درد با پایه سفت
• تب یا بی‌حالی همراه
• زخم هم‌زمان در جاهای دیگر بدن
• غده سفت و بی‌درد گردن
• ناتوانی در خوردن و نوشیدن

برای شروع، دندانپزشک عمومی گزینه درستی است و می‌تواند عوامل مکانیکی مثل لبه تیز دندان، پرکردگی زبر، براکت یا لبه بلند پروتز را شناسایی و اصلاح کند. اگر زخم ریشه مخاطی دارد یا مکرر و شدید است، متخصص بیماری‌های دهان دقیق‌ترین مرجع برای تشخیص و پیگیری است.

برای زخم‌های ماندگار و ضایعات مشکوک که به نمونه‌برداری یا مداخله جراحی نیاز دارند، جراح دهان، فک و صورت وارد کار می‌شود. اگر زخم در ته حلق و لوزه‌ها باشد یا با گرفتگی صدا و حس گیر کردن غذا همراه شود، متخصص گوش، حلق و بینی بررسی را انجام می‌دهد.

در نهایت اگر زخم دهان بخشی از یک بیماری عمومی باشد، مسیر به متخصص گوارش، پوست، روماتولوژی یا چشم ادامه پیدا می‌کند. نکته مهم این است که اگر دندانپزشک زخمی را ضربه‌ای تشخیص داد و عامل را برطرف کرد، نباید بیش از دو تا سه هفته منتظر ماند و در صورت نبود بهبود ارجاع تخصصی لازم است.

پیشگیری از زخم دهان

اگر زخم دهان برایتان تکراری است، مؤثرترین کار حذف عامل مکانیکی است. مراجعه منظم به دندانپزشک برای صاف کردن لبه‌های تیز، پرداخت ترمیم‌های زبر و اصلاح دست‌دندان بیشترین اثر را دارد و برای بیماران ارتودنسی، موم ارتودنسی و مسواک مخصوص ارتودنسی کار را راحت‌تر می‌کند. بعد از هر بی‌حسی دندانپزشکی هم تا کامل پریدن اثر آن نباید غذای جامد خورد.

کنار آن، تثبیت روی یک خمیردندان ملایم بهتر از عوض کردن مداوم برند است، چون هر برند ترکیب معطر متفاوتی دارد و همین تنوع خودش مخاط را تحریک می‌کند. اگر زخم‌ها مکرر است، بررسی و جبران کمبود آهن، ویتامین ب۱۲، فولیک اسید، روی و ویتامین دی زیر نظر پزشک به‌همراه مدیریت استرس و خواب کافی، تکرار آن‌ها را به‌شدت کم می‌کند.

ترک دخانیات هم مهم‌ترین قدم برای پیشگیری از ضایعات بدخیم است. یک نکته جالب همین‌جا هست. برخلاف تصور رایج، سیگار با ضخیم کردن لایه سطحی مخاط از آفت ساده جلوگیری می‌کند و به همین دلیل بعضی افراد در هفته‌های اول بعد از ترک سیگار دچار طغیان آفت می‌شوند. این آفت‌ها موقتی‌اند و با انطباق بدن برطرف می‌شوند.

پرسش‌های پرتکرار درباره زخم دهان