آفت دهان چیست و چطور سریع‌تر خوب می‌شود؟

آفت دهان زخمی کم‌عمق، گرد و دردناک با مرکز سفید یا زرد و هاله‌ای قرمز است که روی مخاط نرم داخل دهان ایجاد می‌شود. این زخم واگیردار نیست و نوع رایج آن معمولاً ظرف ۷ تا ۱۴ روز خودبه‌خود و بدون جای زخم خوب می‌شود. هیچ روشی آفت را یک‌شبه از بین نمی‌برد. با این حال محافظت از زخم، دوری از غذاهای ترش و تند و شروع درمان موضعی در همان ساعت‌های اول سوزش، درد را کمتر و دوره بهبود را کوتاه‌تر می‌کند.

اگر زخمی بیش از دو تا سه هفته در دهان ماند، درد نداشت یا با تب همراه شد، دیگر نباید آن را آفت ساده دانست و معاینه لازم است. علت آفت‌های مکرر، داروها و روش‌های خانگی مؤثر و اشتباهاتی که بهبود را عقب می‌اندازند در ادامه آمده است.

آفت دهان چه شکلی است و با چه علائمی شروع می‌شود؟

ظاهر آفت سه بخش مشخص دارد، مرکز زخم گود و کم‌عمق است و رنگی سفید، خاکستری یا زرد روشن دارد. دور این مرکز هاله‌ای قرمز و ملتهب دیده می‌شود و لبه زخم صاف و منظم است و مرز روشنی با بافت سالم اطراف دارد.

رنگ روشن مرکز آفت چرک یا نشانه عفونت نیست. این لایه غشای فیبرینی است، پوششی از پروتئین فیبرین و سلول‌های التهابی که روی بافت آسیب‌دیده تشکیل می‌شود و مثل یک پانسمان طبیعی روی پایانه‌های عصبی لخت‌شده قرار می‌گیرد. به همین دلیل وقتی این لایه کامل شکل می‌گیرد، درد شدید روزهای اول کم‌کم فروکش می‌کند و کندن یا تراشیدن آن فقط درد را برمی‌گرداند. هاله قرمز اطراف زخم هم نتیجه گشاد شدن مویرگ‌ها در پاسخ به التهاب است.

محل زخم یکی از مهم‌ترین سرنخ‌های تشخیص است. مخاط دهان دو نوع دارد؛ نوع اول مخاط نازک و متحرکی است که سطح داخلی لب‌ها، داخل گونه‌ها، کف دهان، زیر و کناره‌های زبان و کام نرم را می‌پوشاند. نوع دوم مخاط سفت و چسبیده به استخوان است که روی لثه چسبنده و سقف سخت دهان قرار دارد و لایه محافظی از کراتین روی آن است. آفت‌های رایج تقریباً همیشه روی مخاط متحرک ظاهر می‌شوند، چون این بافت نازک و بدون کراتین راحت‌تر هدف حمله سلول‌های ایمنی قرار می‌گیرد.

آفت معمولاً یک‌باره ظاهر نمی‌شود. چند ساعت تا حدود یک روز پیش از دیده شدن زخم، در نقطه‌ای از دهان سوزش، خارش یا گزگز حس می‌شود، در حالی که ظاهر مخاط هنوز طبیعی یا کمی قرمز است. بعد لکه یا برجستگی کوچک قرمزی پیدا می‌شود که مرکزش ظرف چند ساعت تا یک روز فرسوده و گود می‌شود. از همین لحظه که پایانه‌های عصبی در معرض بزاق و غذا قرار می‌گیرند، درد شدید و ناگهانی آغاز می‌شود و موقع حرف زدن، قورت دادن و خوردن غذای ترش یا تند بیشتر می‌شود. شدت درد آفت معمولاً با اندازه کوچکش تناسبی ندارد.

نکته کلیدی این است که آفت هیچ‌وقت با تاول شروع نمی‌شود. اگر ضایعه با تاول‌های ریز پر از مایع شروع شد و بعد ترکید، احتمال تبخال یا یک ضایعه ویروسی مطرح است. آفت‌های کوچک معمولاً علامتی در بقیه بدن ندارند و فقط در آفت‌های بزرگ یا حمله‌های گسترده ممکن است تب خفیف، بی‌حالی یا تورم غدد زیر فک دیده شود.

انواع آفت دهان

نوع آفت مشخص می‌کند زخم چقدر طول می‌کشد، جای زخم باقی می‌ماند یا نه و چه درمانی لازم است.

ویژگی	آفت مینور (کوچک)	آفت ماژور (بزرگ)	آفت هرپتی‌فرم
سهم از کل موارد	۸۰ تا ۹۰ درصد	حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد	۱ تا ۵ درصد
اندازه	کمتر از ۱ سانتی‌متر	بیشتر از ۱ سانتی‌متر	۱ تا ۳ میلی‌متر
تعداد هم‌زمان	۱ تا ۵	۱ تا ۱۰	۱۰ تا ۱۰۰
ظاهر	گرد یا بیضی، کم‌عمق	عمیق، شبیه دهانه آتشفشان	خوشه‌ای از زخم‌های سوزنی
محل شایع	داخل لب و گونه، زیر زبان	ته دهان، کام نرم، حلق	زبان و مخاط متحرک
مدت بهبود	۷ تا ۱۴ روز	چند هفته تا چند ماه	۷ تا ۱۴ روز
جای زخم	نمی‌ماند	می‌ماند	نمی‌ماند

آفت مینور فقط لایه رویی مخاط را درگیر می‌کند و به همین دلیل بدون اثر ترمیم می‌شود. آفت ماژور که بیماری ساتن هم نامیده می‌شود، التهاب را تا بافت همبند زیر مخاط می‌برد و ترمیم این عمق بدون تشکیل بافت فیبری ممکن نیست. درد آن گاهی آن‌قدر شدید است که غذا خوردن و حتی نوشیدن را مختل می‌کند. چون این آفت‌ها بیشتر در ته دهان و اطراف لوزه‌ها ایجاد می‌شوند، دردشان گاهی به شکل گلودرد یا درد گوش حس می‌شود، زیرا اعصاب این ناحیه با اعصاب گوش و حلق مسیر مشترک دارند.

آفت هرپتی‌فرم را فقط به خاطر ظاهر خوشه‌ای‌اش شبیه تبخال نامیده‌اند. این آفت هیچ ارتباطی با ویروس تبخال ندارد، واگیردار نیست و با تاول شروع نمی‌شود، پس داروی ضدویروس روی آن اثری ندارد. زخم‌های ریز آن ممکن است به هم بپیوندند و زخم بزرگ و نامنظمی بسازند.

در گروه کوچکی از بیماران، پیش از بهبود زخم قبلی زخم تازه ظاهر می‌شود. این وضعیت آفت کمپلکس نام دارد و معمولاً نیاز به بررسی علت زمینه‌ای دارد.

دلیل آفت دهان

علت دقیق آفت هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است، اما سازوکار آن تا حد زیادی روشن است. آفت حاصل یک واکنش نابجای سیستم ایمنی است. در فردی که زمینه آن را دارد، یک محرک بیرونی یا درونی باعث می‌شود سلول‌های ایمنی مقدار زیادی از پیام‌رسان‌های التهابی مثل فاکتور نکروز تومور آلفا آزاد کنند. در نتیجه گروهی از سلول‌های ایمنی به نام لنفوسیت‌های T، سلول‌های سالم پوشش دهان را به اشتباه هدف می‌گیرند و با تخریب آن‌ها زخم آفتی را می‌سازند. به همین دلیل آفت عفونت میکروبی نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود.

نقش وراثت پررنگ است. حدود ۴۰ درصد افراد مبتلا سابقه خانوادگی دارند و اگر هر دو والد آفت مکرر داشته باشند، احتمال ابتلای فرزندان تا حدود ۹۰ درصد می‌رسد. مطالعات ژنتیکی ارتباط آفت مکرر را با ژن‌هایی مثل HLA-B12 و HLA-B51 نشان داده‌اند. پس آفت معمولاً حاصل برخورد یک زمینه مستعد با یک یا چند محرک است و حذف یک محرک ممکن است دفعات آن را کم کند، اما لزوماً برای همیشه متوقفش نمی‌کند.

محرک‌های روزمره

سدیم لوریل سولفات (SLS) ماده کف‌کننده بیشتر خمیردندان‌هاست. این ماده لایه محافظ مخاط را حل می‌کند و مخاط را در برابر تحریک بی‌دفاع‌تر می‌کند. در افراد مستعد، کنار گذاشتن خمیردندان‌های حاوی SLS یکی از ساده‌ترین راه‌های کاهش دفعات آفت است.

استرس و کم‌خوابی با افزایش کورتیزول و پیام‌رسان‌های التهابی تعادل سیستم ایمنی را به هم می‌زنند. همین سازوکار توضیح می‌دهد چرا آفت در دوره امتحانات، فشار کاری و روزهای سرماخوردگی یا پس از آن زیاد دیده می‌شود.

غذاها از سه راه محرک آفت می‌شوند. غذاهای ترش و تند مخاط را تحریک می‌کنند، خوراکی‌های زبر خراش‌های ریز ایجاد می‌کنند و در گروهی از افراد حساسیت به خوراکی‌هایی مثل شکلات، گردو، پنیر یا تخم‌مرغ آفت را راه می‌اندازد. این حساسیت فردی است و برای همه صدق نمی‌کند.

تغییرات هورمونی دلیل اصلی شایع‌تر بودن آفت در زنان است. در یکی دو روز پیش از قاعدگی سطح پروژسترون افت می‌کند. این هورمون اثر آرام‌کننده‌ای روی سیستم ایمنی دارد و افتش مخاط را حساس‌تر می‌کند. به همین دلیل بسیاری از زنان آفت را درست پیش از پریود تجربه می‌کنند.

ترک سیگار تناقض جالبی دارد. سیگار با ضخیم کردن لایه سطحی مخاط به‌طور کاذب جلوی آفت را می‌گیرد و پس از ترک، بسیاری در هفته‌های اول آفت‌های پشت‌سرهم می‌زنند. این وضعیت موقت است و نباید دلیلی برای برگشتن به سیگار باشد.

مصرف برخی داروها هم می‌تواند به‌عنوان عارضه جانبی زخم‌های آفت‌مانند ایجاد کند که در پرسش‌های متداول به آن پرداخته شده است.

کمبودهای تغذیه‌ای و بیماری‌های زمینه‌ای

سلول‌های پوشش دهان سریع‌ترین چرخه نوسازی را در بدن دارند و به همین دلیل خیلی زود به کمبود مواد مغذی واکنش نشان می‌دهند. کمبود ویتامین B12 و اسید فولیک ساخت این سلول‌ها را مختل می‌کند، کمبود آهن مخاط را نازک و آسیب‌پذیر می‌کند و کمبود روی (زینک) ترمیم زخم را کند می‌کند. گیاه‌خواران، به‌خصوص کسانی که هیچ محصول حیوانی نمی‌خورند، در صورت نگرفتن مکمل بیشتر در معرض این کمبودها هستند، چون B12 تقریباً فقط در منابع حیوانی است و آهن و روی گیاهی جذب کمتری دارند.

گاهی آفت پنجره‌ای به بیماری در جای دیگر بدن است. سلیاک با آسیب به روده جذب B12، فولات و آهن را کم می‌کند. بیماری‌های التهابی روده مثل کرون و کولیت اولسراتیو ممکن است اولین علامت خود را در دهان نشان دهند. بیماری بهجت (Behçet’s Disease) با آفت‌های مکرر و بسیار دردناک همراه با زخم تناسلی و التهاب چشم شناخته می‌شود. لوپوس و ضعف شدید ایمنی، مثل عفونت HIV یا دوران شیمی‌درمانی، هم آفت‌های شدید و مقاوم ایجاد می‌کنند.

علت‌های دندانی آفت

بخش مهمی از آفت‌ها از یک آسیب مکانیکی کوچک شروع می‌شوند و منشأ آن اغلب خود دندان‌ها یا وسایل دندانپزشکی است. لبه تیز یک دندان شکسته یا ترمیمی که صاف نشده، با هر بار جویدن به گونه یا زبان ساییده می‌شود. براکت‌ها و سیم‌های ارتودنسی دندان به‌خصوص در هفته‌های اول درمان به لب و گونه فشار می‌آورند و دندان مصنوعی لق روی مخاط می‌لغزد. مسواک زبر، گاز گرفتن ناخواسته گونه و حتی خراش ابزار دندانپزشکی یا سوزن بی‌حسی هم از همین گروه‌اند.

اگر چنین آسیبی در فردی رخ دهد که زمینه آفت ندارد، زخم معمولاً ظرف دو تا سه روز ترمیم می‌شود. اما در فرد مستعد، همین ضربه کوچک سلول‌های ایمنی را به محل فرا می‌خواند و به آفتی کامل با دوره ده تا چهارده روزه تبدیل می‌شود. برای همین زخمی که چند روز بعد از جلسه دندانپزشکی ظاهر می‌شود، ممکن است زخم ضربه باشد یا آفت واقعی که با آن ضربه راه افتاده است.

تا وقتی منشأ مکانیکی اصلاح نشود، پماد و دهان‌شویه فقط اثری موقت دارند و زخم پس از قطع دارو برمی‌گردد. برای براکت‌ها، موم ارتودنسی روی قسمت‌های برجسته اصطکاک را قطع می‌کند و رعایت نکات مسواک زدن با ارتودنسی از آسیب‌های تکراری جلوگیری می‌کند.

علت آفت مکرر دهان در بزرگسالان

داشتن چند آفت در سال برای بسیاری از افراد عادی است. معمولاً از کودکی، نوجوانی یا دهه بیست زندگی شروع می‌شود، در زنان شایع‌تر است و با بالا رفتن سن دفعاتش کمتر می‌شود. در بیشتر بزرگسالان، آفت مکرر نتیجه همان زمینه ژنتیکی و محرک‌های روزمره است و نشانه بیماری خاصی نیست.

با این حال الگوی تکرار می‌تواند سرنخ باشد. شروع اولین آفت بعد از ۴۰ سالگی، حمله‌های پشت‌سرهم بدون دوره بهبود و آفت‌های بزرگی که مدام تکرار می‌شوند، احتمال علت زمینه‌ای را بالا می‌برند. این احتمال وقتی بیشتر است که آفت با زخم تناسلی، التهاب چشم، اسهال مزمن، کاهش وزن یا درد مفاصل همراه باشد. در کسی که اولین بار در میانسالی آفت زده، داروهای مصرفی هم باید بررسی شوند.

در این شرایط ممکن است آزمایش‌هایی مثل شمارش کامل خون، فریتین (ذخیره آهن)، ویتامین B12، اسید فولیک و غربالگری سلیاک درخواست شود. انتخاب آزمایش به الگوی آفت و علائم همراه بستگی دارد و آزمایش بی‌هدف برای هر آفت مکرری لازم نیست.

یک روش ساده برای پیدا کردن محرک شخصی، ثبت زمان هر حمله است. اگر کنار تاریخ هر حمله بنویسید آن روزها چه خورده‌اید، چقدر خوابیده‌اید، استرس داشته‌اید یا در کدام روز چرخه قاعدگی بوده‌اید، بعد از چند ماه الگو اغلب خودش را نشان می‌دهد.

درمان سریع آفت دهان با دارو

درمان دارویی آفت سه هدف دارد. کم کردن درد، کوتاه کردن دوره بهبود و مهار التهاب. هیچ دارویی وجود ندارد که جلوی حمله‌های بعدی را برای همیشه بگیرد. انتخاب دارو به اندازه، تعداد و محل زخم‌ها بستگی دارد.

مهم‌ترین نکته در درمان سریع، زمان شروع است. اگر داروی ضدالتهاب موضعی در همان مرحله سوزش اولیه و پیش از باز شدن کامل زخم استفاده شود، ممکن است جلوی تشکیل کامل آفت را بگیرد یا آن را کوچک‌تر نگه دارد. کسانی که آفت مکرر دارند و این علامت اولیه را می‌شناسند، با مشورت دندانپزشک می‌توانند داروی تجویزشده را از قبل در دسترس داشته باشند.

ژل، پماد و خمیرهای دهانی

ژل‌های بی‌حس‌کننده حاوی لیدوکائین یا بنزوکائین درد را برای مدت کوتاهی می‌گیرند و استفاده از آن‌ها چند دقیقه پیش از غذا خوردن، خوردن و نوشیدن را آسان‌تر می‌کند. این ژل‌ها روی بهبود زخم اثری ندارند و استفاده مداوم و بی‌رویه از آن‌ها ممکن است ترمیم بافت را عقب بیندازد. بهتر است فقط پیش از وعده‌های غذایی به کار بروند.

خمیرهای محافظ با جذب رطوبت دهان لایه چسبنده‌ای روی زخم می‌سازند. این سد فیزیکی پایانه‌های عصبی را از تماس با غذا، اسید و دندان‌ها دور نگه می‌دارد.

پمادها و خمیرهای کورتونی موضعی مثل تریامسینولون در پایه اوراباز، خط اول درمان تخصصی آفت هستند. این داروها با مهار حمله سلول‌های ایمنی در بستر زخم، اندازه آفت، شدت درد و طول دوره بهبود را کاهش می‌دهند. تجویز آن‌ها باید پس از معاینه انجام شود. اول به این دلیل که اگر زخم در واقع تبخال باشد، کورتون می‌تواند عفونت ویروسی را بدتر کند. دوم اینکه مصرف خودسرانه و طولانی کورتون‌های قوی ممکن است مخاط را نازک کند و زمینه عفونت قارچی دهان (برفک) را فراهم کند.

لیزر کم‌توان یک روش درمانی در مطب است. در این روش انرژی نوری لیزر بدون سوزاندن بافت به بستر زخم تابیده می‌شود. شواهد نشان می‌دهد لیزر می‌تواند درد را سریع کاهش دهد، التهاب را کم کند و ترمیم بافت را تحریک کند. این روش برای کسانی که آفت‌های دردناک و پرتکرار دارند گزینه‌ای بدون دارو است، اما در همه مراکز در دسترس نیست.

دهان‌شویه‌ها و قطره‌ها

دهان‌شویه‌ها وقتی انتخاب بهتری هستند که زخم‌ها متعددند یا در ته دهان و کام نرم قرار دارند و گذاشتن پماد روی تک‌تک آن‌ها ممکن نیست.

دهان‌شویه‌های کورتونی مثل الگزیر دگزامتازون در دهان چرخانده و بیرون ریخته می‌شوند. این دهان‌شویه‌ها درمان اصلی آفت هرپتی‌فرم و آفت‌های پراکنده‌اند و حتماً باید با تجویز پزشک یا دندانپزشک مصرف شوند، چون قورت دادن آن‌ها خطر جذب دارو در بدن و عفونت قارچی دهان را بالا می‌برد.

کلرهگزیدین یک دهان‌شویه ضدعفونی‌کننده است. زخم باز آفت سریع محل تجمع باکتری‌های دهان می‌شود و کلرهگزیدین با کم کردن این بار میکروبی جلوی عفونت ثانویه را می‌گیرد و به بهبود کمک می‌کند. مصرف طولانی آن باعث لکه قهوه‌ای روی دندان‌ها، افزایش تشکیل جرم و تغییر موقت حس چشایی می‌شود. به همین دلیل مدت مصرف آن بهتر است با دندانپزشک هماهنگ شود.

دهان‌شویه بنزیدامین یک ضدالتهاب موضعی است که هم‌زمان کمی بی‌حسی ایجاد می‌کند و درد زخم را کم می‌کند. ممکن است در لحظات اول سوزش خفیفی داشته باشد.

دهان‌شویه‌های تتراسایکلین یا داکسی‌سایکلین فقط در آفت‌های شدید و عمیق و با تجویز متخصص استفاده می‌شوند. هدف آن‌ها مهار آنزیم‌های تخریب‌کننده بافت و کاهش باکتری‌های بستر زخم است، نه درمان علت آفت. مصرف آن‌ها در کودکان زیر ۸ سال به دلیل خطر تغییر رنگ دائمی دندان‌ها ممنوع است.

قطره‌ها و دهان‌شویه‌های گیاهی که بسیاری از بیماران از آن‌ها برای تسکین استفاده می‌کنند، اگر از این فرآورده‌ها استفاده می‌کنید، طبق دستور بروشور رقیق کنید و اگر آفت پس از چند روز بهتر نشد، به دندانپزشک مراجعه کنید.

داروهای خوراکی برای آفت‌های شدید

داروهای خوراکی فقط برای آفت ماژور یا حمله‌های پشت‌سرهمی است که به درمان موضعی پاسخ نمی‌دهند. همه آن‌ها باید با تجویز متخصص و پایش منظم مصرف شوند. کورتون خوراکی به‌صورت دوره کوتاه برای آفت‌های عمیقی تجویز می‌شود که مانع غذا خوردن شده‌اند و افزایش قند و فشار خون از عوارض آن است. کلشی‌سین به‌خصوص در بیماری بهجت و آپرمیلاست که تولید TNF-α را مهار می‌کند، برای آفت‌های شدید و مقاوم به کار می‌روند. تالیدومید آخرین خط درمان است و به دلیل خطر نقص جنین با ضوابط سخت‌گیرانه تجویز می‌شود.

درباره مکمل‌ها باید دقیق بود. یک کارآزمایی بالینی نشان داده مصرف روزانه ویتامین B12 زیرزبانی حتی در افراد بدون کمبود، دفعات و شدت آفت را کم کرده است. اما آهن، اسید فولیک و روی فقط وقتی منطقی‌اند که کمبودشان در آزمایش ثابت شده باشد. اثر مکمل‌ها هم در طول زمان و روی حمله‌های بعدی دیده می‌شود، نه روی آفتی که همین حالا وجود دارد.

درمان خانگی آفت دهان

روش‌های خانگی کمک به کم کردن التهاب و اسیدیته دهان، پوشاندن زخم و جلوگیری از عفونت ثانویه می‌کنند. این روش‌ها برای آفت‌های کوچک و معمولی مناسب‌اند، در فردی که تب یا علامت دیگری در بدن ندارد. شواهد بیشتر این روش‌ها از داروهای کورتونی موضعی محدودتر است، اما بی‌خطر بودن آن‌ها در صورت استفاده درست دلیل خوبی برای امتحان کردنشان است.

روش	چطور کمک می‌کند	نکته احتیاطی
شست‌وشو با آب‌نمک ولرم	کاهش تورم، تمیز کردن زخم	فقط شست‌وشو؛ نمک خشک روی زخم نه
دهان‌شویه رقیق جوش‌شیرین	خنثی کردن اسید دهان	فقط محلول رقیق، نه خمیر
عسل طبیعی	پوشش محافظ، ضدالتهاب	ممنوع زیر یک سال
ژل خالص آلوئه‌ورا	کاهش التهاب و درد	بدون الکل و افزودنی
شیرین‌بیان DGL	لایه محافظ روی مخاط	نوع بدون گلیسیریزین
شیر منیزی	خنثی کردن اسید، پوشاندن زخم	فقط موضعی
دم‌کرده سرد بابونه یا مریم‌گلی	کاهش سوزش و التهاب	خنک استفاده شود
ماست ساده	خنک‌کننده، غذای نرم	ترش و شور نباشد

آب‌نمک ولرم بی‌خطرترین روش خانگی است. محلول نمکی تورم را از بستر زخم بیرون می‌کشد و دهان را تمیز می‌کند، بدون اینکه باکتری‌های مفید دهان را از بین ببرد یا ترمیم را کند کند. بعد از گذاشتن عسل روی زخم، دهان را با آب بشویید تا عسل مدت طولانی روی دندان‌ها نماند. از ماست بیشتر به عنوان غذایی نرم و خنک استفاده می‌شود تا یک داروی موضعی.

توصیه‌های رایجی که آفت را بدتر می‌کنند

بخشی از توصیه‌هایی که در جمع دوستان و آشنایان پیشنهاد می‌شود، نه‌تنها کمکی نمی‌کند بلکه یک آفت کوچک را به زخمی عمیق‌تر و دیرتر خوب‌شونده تبدیل می‌کند.

گذاشتن قرص آسپرین، نمک خشک یا جوش‌شیرین مستقیماً روی زخم باعث سوختگی شیمیایی بافت اطراف می‌شود. نتیجه، زخمی عمیق‌تر، بزرگ‌تر و دردناک‌تر از آفت اولیه است. نمک و جوش‌شیرین فقط به‌صورت محلول رقیق برای شست‌وشو مفیدند.

مالیدن آبلیمو، رب انار یا گوجه‌فرنگی روی آفت که گاهی به‌عنوان درمان سه‌سوته معرفی می‌شود، اسید را مستقیماً روی پایانه‌های عصبی لخت‌شده می‌ریزد. سوزش شدید این روش نشانه اثر درمانی نیست و فقط التهاب را بیشتر می‌کند.

استفاده از آب اکسیژنه خالص آسیب اکسیداتیو شدیدی به سلول‌های پوششی دهان وارد می‌کند و ترمیم را عقب می‌اندازد. ترکیب آن با سرکه هم این آسیب را بیشتر می‌کند.

دهان‌شویه‌های حاوی الکل مخاط را خشک می‌کنند، سوزش زخم را چند برابر می‌کنند و باکتری‌های مفید دهان را هم از بین می‌برند.

کندن یا تراشیدن لایه سفید روی زخم با این تصور که چرک است، پانسمان طبیعی زخم را برمی‌دارد، اعصاب را دوباره لخت می‌کند و خطر عفونت ثانویه را بالا می‌برد.

استفاده مداوم از ژل بی‌حسی در طول روز، با وجود تسکین چنددقیقه‌ای، ترمیم بافت را کند می‌کند.

مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک یا داروی ضدویروس هم برای آفت فایده‌ای ندارد، چون آفت نه عفونت باکتریایی است و نه ویروسی.

برای آفت دهان چه بخوریم و چه نخوریم؟

تغذیه در دوره آفت بر دو اصل استوار است. اول اینکه چیزی زخم را تحریک نکند و دوم اینکه بدن مواد لازم برای ترمیم را دریافت کند.

گروه	بهتر است نخورید	بهتر است بخورید
میوه	مرکبات، آناناس، گوجه‌فرنگی، توت‌فرنگی	موز، خربزه، انبه
نوشیدنی	قهوه، نوشابه، آبمیوه ترش، چای داغ	آب خنک، شیر خنک، دمنوش بابونه
غذای اصلی	غذای تند، ادویه‌دار، پرنمک	سوپ ولرم، پوره، فرنی، حریره
تنقلات	چیپس، پفک، آجیل، نان برشته، ته‌دیگ	ماست ساده، ژله، بستنی
چاشنی	سرکه، رب انار، فلفل	غذای ملایم و پخته

غذاهای اسیدی محیط دهان را اسیدی می‌کنند و اعصاب لخت زخم را می‌سوزانند. غذاهای تند با گشاد کردن رگ‌ها التهاب را بیشتر می‌کنند و خوراکی‌های زبر با خراش‌های ریز زخم را گسترش می‌دهند. نوشیدنی‌ها را ولرم یا خنک بخورید و برای آفت‌های جلوی دهان، روی لب یا کناره زبان، از نی استفاده کنید تا مایع مستقیم به عقب دهان برسد و با زخم تماس پیدا نکند.

آفت دهان چند روزه خوب می‌شود؟

مدت بهبود به نوع آفت بستگی دارد. در آفت مینور درد معمولاً در سه تا پنج روز اول بیشترین شدت را دارد. با کامل شدن لایه فیبرینی روی زخم، درد فروکش می‌کند، حتی اگر اندازه زخم هنوز تغییری نکرده باشد. پس از آن سلول‌های پوششی از لبه‌های زخم به سمت مرکز رشد می‌کنند و زخم ظرف ۷ تا ۱۴ روز بدون جای زخم بسته می‌شود. آفت هرپتی‌فرم هم سیر زمانی مشابهی دارد. آفت ماژور به دلیل عمق زیاد، از دو تا شش هفته و گاهی چند ماه طول می‌کشد و جای زخم دائمی به جا می‌گذارد.

چند عامل این زمان را طولانی‌تر می‌کند. دستکاری زخم و کندن لایه سفید آن، استفاده از مواد تحریک‌کننده و اصطکاک مداوم با لبه تیز دندان یا براکت از این عوامل‌اند. در افراد مبتلا به دیابت کنترل‌نشده، جریان خون مویرگی و عملکرد سلول‌های دفاعی ضعیف‌تر است. به همین دلیل زخم دیرتر ترمیم می‌شود و راحت‌تر دچار عفونت ثانویه باکتریایی یا قارچی می‌شود که بهبود را هفته‌ها عقب می‌اندازد.

یک آفت کوچک به‌تنهایی معمولاً بوی بد دهان ایجاد نمی‌کند. اما در آفت‌های بزرگ و عمیق، باکتری‌ها روی بستر زخم تجمع پیدا می‌کنند و گازهای بدبو تولید می‌کنند. علاوه بر این، درد زخم باعث می‌شود بیمار درست مسواک نزند و تجمع پلاک بو را بیشتر می‌کند. مسواک نرم و ملایم و شست‌وشو با آب‌نمک در این دوره کمک می‌کند.

مرز مهم را فراموش نکنید. زخمی که بیش از دو تا سه هفته بماند و نشانه‌ای از بهبود نداشته باشد، باید معاینه شود.

آفت دهان در کودکان

نگرانی اصلی در آفت کودکان خود زخم نیست، بلکه کم‌آبی بدن است. درد آفت باعث می‌شود کودک از خوردن و به‌خصوص نوشیدن امتناع کند و کودکان کم‌سن خیلی سریع‌تر از بزرگسالان دچار کم‌آبی می‌شوند. براکت ارتودنسی در نوجوانی، مسواک زدن خشن، گاز گرفتن گونه و جویدن لب از روی اضطراب محرک‌های رایج آفت در کودکان‌اند و کمبود آهن، B12 و روی در کودکان بدغذا هم زمینه آفت مکرر را فراهم می‌کند.

مهم‌ترین کار والدین این است که آفت را با ضایعات ویروسی اشتباه نگیرند. تبخال اولیه بیشتر زیر ۵ سال دیده می‌شود و با تب بالا، بی‌حالی، لثه‌های قرمز و متورم و تاول‌های متعدد در سراسر دهان همراه است. «هرپانژین» و «بیماری دست، پا و دهان» عفونت‌های ویروسی کودکان ۱ تا ۴ ساله‌اند.

در اولی زخم‌ها در ته دهان و اطراف لوزه‌ها جمع شده‌اند و در دومی ضایعات تاولی روی دست‌ها و پاها هم دیده می‌شود. «سندرم PFAPA» هم با تب‌های تکراری، آفت، گلودرد و تورم غدد گردن شناخته می‌شود. آفت ساده بر خلاف همه این‌ها تب و تاول ندارد و لثه را درگیر نمی‌کند. برای تشخیص آفت از عفونت دندان در کودکان هم نشانه‌های مشخصی وجود دارد.

در درمان، اولویت اول رساندن مایعات کافی است. مایعات خنک، شیر، ماست و فرنی بهترین گزینه‌اند و نوشیدن با نی تماس مایع با زخم را کم می‌کند. ژل‌های بی‌حسی و دهان‌شویه‌های کورتونی در کودکان کم‌سن به دلیل خطر قورت دادن فقط با نظر پزشک استفاده شوند. خمیردندان کودکان بدون SLS با طعم ملایم میوه‌ای بهتر از طعم‌های تند نعناع و دارچین است. اگر آفت در کودک مدام تکرار می‌شود، بررسی آهن، B12، فولات و روی زیر نظر پزشک کودکان یا دندانپزشک کودکان لازم است.

آفت دهان در بارداری

در بسیاری از زنان، دفعات آفت در بارداری کمتر می‌شود، چون سطح پروژسترون بالا می‌ماند و این هورمون اثر آرام‌کننده‌ای روی سیستم ایمنی دارد. با این حال برخی زنان در بارداری هم آفت می‌زنند. حساس شدن مخاط در اثر افزایش جریان خون، تماس مکرر با اسید معده به دلیل تهوع و استفراغ، کم شدن ذخایر آهن، فولات و B12 و استرس و کم‌خوابی از دلایل آن‌اند.

محدودیت اصلی در بارداری دارو است. داروهای خوراکی آفت در بارداری ممنوع یا بسیار محدودند، مسکن‌های ضدالتهاب مثل ایبوپروفن به‌ویژه در سه‌ماهه سوم نباید مصرف شوند و پماد کورتونی قوی یا سوزاندن شیمیایی زخم هم نباید بدون نظر پزشک انجام شود. در مقابل، آب‌نمک ولرم، خمیردندان بدون SLS و دوری از غذاهای ترش و تند بی‌خطرند. اگر تهوع صبحگاهی دارید، بعد از استفراغ دهان را با محلول رقیق جوش‌شیرین بشویید تا اسید معده خنثی شود. مکمل‌ها را با نظر پزشک زنان مصرف کنید و پیش از هر کار دندانپزشکی، بارداری را به دندانپزشک اطلاع دهید. مراقبت‌های دندانپزشکی در بارداری جزئیات بیشتری دارد.

در شیردهی هم درمان‌های موضعی با کمترین جذب در بدن در اولویت‌اند. آب‌نمک، خمیرهای محافظ ساده و در صورت نیاز کورتون موضعی ضعیف به مقدار کم و فقط روی زخم، با نظر دندانپزشک گزینه‌های مناسبی هستند.

تفاوت آفت با تبخال و سایر زخم‌های دهان

هر زخم سفید و دردناکی در دهان آفت نیست. تشخیص اشتباه یعنی درمان اشتباه. داروی ضدویروس روی آفت بی‌اثر است و کورتون روی تبخال می‌تواند عفونت را گسترش دهد.

ویژگی	آفت	تبخال داخل دهان	زخم ناشی از ضربه	زخم مشکوک به سرطان
علت	واکنش ایمنی	ویروس هرپس	ضربه یا اصطکاک	تکثیر سلولی بدخیم
شروع	لکه قرمز، بدون تاول	تاول‌های ریز خوشه‌ای	پس از آسیب مشخص	تدریجی و بی‌علامت
محل	مخاط متحرک	لثه چسبنده، سقف سخت	محل تماس با عامل آسیب	کناره زبان، کف دهان
درد	شدید از ابتدا	شدید با سوزش عصبی	متغیر	کم یا بدون درد
حاشیه	صاف و منظم	نامنظم و خوشه‌ای	هم‌شکل با عامل آسیب	سفت و برجسته
واگیری	ندارد	دارد	ندارد	ندارد
سیر	۱ تا ۲ هفته	دوره‌ای و خودمحدود	چند روز پس از رفع عامل	بهبود نمی‌یابد

ساده‌ترین قاعده برای تشخیص آفت از تبخال، محل زخم است. آفت روی مخاط نرم و متحرک ظاهر می‌شود و تبخال داخل دهان معمولاً روی مخاط سفت و چسبیده به استخوان، یعنی لثه و سقف سخت دهان. تبخال همیشه با تاول شروع می‌شود و آفت هرگز.

چند ضایعه دیگر هم ممکن است با آفت اشتباه گرفته شوند. «لیکن پلان فرسایشی» یک بیماری مزمن خودایمنی است که زخم‌های دردناکی در دهان ایجاد می‌کند. نشانه آن خطوط سفید توری‌شکل در اطراف زخم یا روی گونه است و برخلاف آفت، دوره‌ای نیست و ماندگار است. بیماری‌های تاولی خودایمنی مثل پمفیگوس هم زخم‌های وسیع و نامنظمی می‌سازند که حاشیه منظم و هاله قرمز آفت را ندارند و بدون درمان تخصصی خوب نمی‌شوند.

یک برجستگی ریز، سفید و دردناک روی نوک زبان هم معمولاً آفت نیست. این برجستگی اغلب التهاب موقت یکی از پرزهای زبان است که پس از ضربه خفیف، گاز گرفتن یا غذای داغ و تند ایجاد می‌شود و برجسته است، در حالی که آفت زبان زخمی گود است و بیشتر زیر یا کناره زبان دیده می‌شود. جوش یا برجستگی چرکی روی لثه بالای یک دندان هم به‌جای آفت، بیشتر نشانه آبسه دندان است.

راه‌های پیشگیری از آفت دهان

پیشگیری از آفت بر شناخت محرک‌های شخصی استوار است و هیچ برنامه‌ای برای همه یکسان جواب نمی‌دهد. اولین و ساده‌ترین قدم استفاده از خمیردندان بدون SLS است. هنگام انتخاب خمیردندان مناسب ترکیبات روی بسته را بررسی کنید. مسواک نرم و مسواک زدن بدون فشار زیاد از خراش‌های ریز مخاط جلوگیری می‌کند و اگر دهان‌شویه می‌زنید، نوع بدون الکل را انتخاب کنید.

قدم بعدی شناسایی خوراکی‌هایی است که در شما آفت را راه می‌اندازند. لازم نیست همه خوراکی‌های فهرست‌شده در منابع را کنار بگذارید، فقط محرک‌های شخصی‌تان را محدود کنید. اگر گیاه‌خوار هستید، رژیم محدودی دارید یا آفت‌هایتان پشت‌سرهم تکرار می‌شود، کمبودهای تغذیه‌ای را با آزمایش بررسی کنید. لبه تیز دندان، سیم ارتودنسی که به گونه فشار می‌آورد و دندان مصنوعی لق هم با یک مراجعه به دندانپزشک قابل اصلاح‌اند و اصلاحشان از تکرار زخم در همان نقطه جلوگیری می‌کند. مدیریت استرس و خواب کافی هم به دلیل اثر مستقیم بر تعادل سیستم ایمنی نقش مهمی دارند.

چه زمانی آفت دهان نیاز به معاینه دارد؟

بیشتر آفت‌ها بدون درمان خاصی ظرف دو هفته خوب می‌شوند. اما برخی نشانه‌ها زخم را از دایره آفت ساده بیرون می‌برند و معاینه را ضروری می‌کنند.

نشانه	چرا مهم است
ماندن زخم بیش از ۲ تا ۳ هفته	آفت معمولی تا این زمان خوب می‌شود؛ احتمال ضایعه بدخیم یا ایمنی باید رد شود
زخم ماندگار بدون درد	آفت دردناک است؛ زخم بی‌درد و ماندگار هشدار جدی است
حاشیه سفت یا برجسته	ممکن است نشانه نفوذ سلول‌های غیرطبیعی باشد و نمونه‌برداری لازم شود
تب، تورم غدد گردن یا زخم در جای دیگر بدن	احتمال عفونت ویروسی یا بیماری زمینه‌ای
آفت بزرگ‌تر از ۱ سانتی‌متر یا حمله‌های پشت‌سرهم	نیاز به درمان تجویزی و بررسی علت
ناتوانی در نوشیدن مایعات	خطر کم‌آبی بدن، به‌خصوص در کودکان
اولین آفت بعد از ۴۰ سالگی	بررسی عارضه دارویی و بیماری زمینه‌ای

محل زخم هم اهمیت دارد. زخم‌های ماندگار در کناره‌های زبان، کف دهان و کام نرم بیشترین احتمال بدخیمی را دارند و نباید نادیده گرفته شوند.

یک تناقض مهم در تشخیص زخم‌های دهان وجود دارد. درد شدید آفت بیمار را سریع به فکر درمان می‌اندازد، اما سرطان دهان در مراحل اولیه دقیقاً به این دلیل دیر تشخیص داده می‌شود که درد ندارد و بیمار هفته‌ها به آن بی‌توجهی می‌کند. در معاینه، دندانپزشک بستر زخم را بین دو انگشت لمس می‌کند. سفتی یا حالت گره‌ای زیر انگشت نشانه‌ای است که نمونه‌برداری (بیوپسی) را ضروری می‌کند.

پرسش‌های متداول درباره آفت دندان