عفونت دندان کودک معمولاً از پوسیدگی عمیق یا ضربه‌ای شروع میشود که به عصب دندان شیری رسیده است. شایع‌ترین نشانه‌ها جوش چرکی روی لثه، درد هنگام جویدن، بوی بد دهان، تیره شدن دندان و ورم لثه است.
اگر هر کدام از این شرایط را مشاهده کردید باید همان روز به اورژانس بروید:
- ورم به گونه یا زیر چشم رسیده است.
- کودک تب ۳۸ درجه یا بیشتر همراه با بیحالی دارد.
- در بلع یا تنفس مشکل پیدا کرده است.
در غیر این صورت هم در اولین فرصت، ترجیحاً ظرف یکی دو روز، به دندانپزشک کودکان مراجعه کنید. تا آن زمان کمپرس سرد از روی صورت، شست‌وشو با آب‌نمک ولرم و مسکن مناسب وزن کودک کمک میکند. کمپرس گرم، ترکاندن جوش و آسپیرین ممنوع است.
آنتیبیوتیک و شربت فقط علائم را مهار میکنند و عفونت داخل دندان را از بین نمی‌برند. ساکت شدن درد هم نشانه بهبود نیست. درمان قطعی یا عصبکشی دندان شیری همراه با روکش است، یا کشیدن دندان و گذاشتن فضانگهدار. برای کودکی که همکاری نمی‌کند، این درمان با سدیشن یا بیهوشی انجام میشود.
آدرس: تهران، فلکه دوم تهرانپارس، کلینیک دندانپزشکی ترنج (مسیریابی با گوگل مپ)
عفونت دندان در کودکان چرا اتفاق میافتد؟
عفونت دندان معمولاً در نتیجه پیشرفت تدریجی یک مشکل دندانی، مانند پوسیدگی عمیق، ایجاد میشود. باکتریهای موجود در پلاک دندانی با مصرف قندهای موجود در مواد غذایی، اسید تولید میکنند. این اسیدها به‌تدریج باعث از دست رفتن مواد معدنی مینا و ایجاد پوسیدگی میشوند. اگر پوسیدگی درمان نشود، میتواند به لایه عاج برسد و در نهایت به پالپ دندان، یعنی بافت زنده‌ای که حاوی عروق خونی و رشته‌های عصبی است، راه پیدا کند.
درگیری پالپ میتواند باعث التهاب آن شود که به آن «پالپیت» گفته میشود. در صورت ادامه عفونت و آسیب شدید به پالپ، ممکن است بافت پالپ دچار نکروز یا مرگ شود. سپس میکروب‌ها و محصولات التهابی می‌توانند از مسیر کانال ریشه به بافت‌های اطراف انتهای ریشه و استخوان فک گسترش پیدا کنند.
اگر بدن در این ناحیه واکنش التهابی شدیدی ایجاد کند، ممکن است چرک تشکیل شود. تجمع چرک در اطراف ریشه دندان میتواند به ایجاد آبسه دندان منجر شود.
آیا دندان شیری عصب دارد و ممکن است عفونت کند؟
دندان شیری هم مثل دندان دائمی عصب و رگ‌های خونی دارد و تا زمانی که در دهان است، زنده و فعال است. بنابراین این تصور که «دندان شیری عصب ندارد» درست نیست.
وقتی زمان افتادن دندان شیری نزدیک میشود، ریشه آن به‌تدریج جذب میشود. به همین دلیل دندان کم‌کم لق میشود و در نهایت میافتد. در این مرحله، بیشترِ ریشه دندان از بین رفته است و چیزی که می‌بینیم عمدتاً تاج دندان است.
پس دندان شیری از ابتدا بدون عصب نیست؛ بلکه با نزدیک شدن زمان افتادن، ریشه آن بهطور طبیعی تحلیل میرود.
تفاوت مهم دندان شیری با دندان دائمی در نسبت لایه‌هاست. مینا و عاج نازک‌ترند، اتاقک پالپ نسبت به حجم دندان بزرگ‌تر است و شاخک‌های عصب به سطح دندان نزدیک‌ترند. به همین دلیل پوسیدگی‌ای که در بزرگسال سالها طول میکشد تا به عصب برسد، در دندان شیری ممکن است ظرف چند ماه این مسیر را طی کند. درد پالپیت هم معمولاً نبض‌دار است و شب‌ها یا هنگام غذا خوردن شدیدتر میشود.
مهم‌ترین علتهای عفونت دندان کودک
پوسیدگی عمیق درمان‌نشده شایع‌ترین علت است. پشت بیشتر پوسیدگی‌های گسترده در کودکان خردسال، تغذیه شبانه دیده میشود. شیر مادر، شیرخشک یا شیر معمولی هنگام خواب شب یا ظهر روی دندانها می‌ماند، و در خواب ترشح بزاق به حدود یک‌دهم میزان روز می‌رسد. بزاق مهم‌ترین عامل شست‌وشو و خنثی کردن اسید در دهان است. کمبود آن همراه با قندی که ساعت‌ها روی دندان مانده، پوسیدگی را بسیار سریع جلو میبرد.
الگوی تغذیه نقش مهم دیگری دارد. ریزه‌خواری و تکرار مصرف خوراکی‌های چسبنده مانند پاستیل، کیک، بیسکویت، میوه خشک، چیپس و پفک، و نوشیدنی‌های قنددار محیط دهان را پیوسته اسیدی نگه می‌دارد. دفعات مصرف قند در طول روز از مقدار آن مهمتر است.
بهداشت دهان هم کلیدی است. کودک تا حدود ۸ سالگی مهارت حرکتی کافی برای تمیز کردن همه سطوح دندان را ندارد. مسواکی که بدون نظارت و تکمیل والدین زده شود، پلاک را در شیارها و دندانهای عقبی باقی می‌گذارد. پوسیدگی بین دندانهای آسیای شیری که به هم چسبیده‌اند از دید والدین پنهان می‌ماند و اغلب زمانی کشف میشود که به عصب رسیده است.
ضربه به دندان علتی است که کمتر به آن توجه میشود. زمین خوردن یا ضربه به دندانهای جلو ممکن است خون‌رسانی عصب را قطع کند. دندان در ظاهر سالم و بدون پوسیدگی است، اما عصبش به‌آرامی از بین میرود و هفته‌ها، ماه‌ها یا حتی سالها بعد به شکل جوش روی لثه ظاهر میشود.
نبود معاینه منظم باعث میشود پوسیدگی‌های سطحی و بین‌دندانی تا زمان درد شدید یا ورم صورت دیده نشوند.
علائم عفونت دندان کودکان
جوش روی لثه مشخص‌ترین نشانه آبسه ریشه است. این برجستگی کوچک قرمز یا سفید معمولاً درست بالای ریشه دندان درگیر است و در واقع دهانه کانالی (فیستول) است که بدن برای تخلیه چرک باز کرده است. گاهی با فشار ملایم، ترشح بدبو از آن خارج میشود.
لثه اطراف دندان عفونی ممکن است قرمز و پف‌کرده شود. خود دندان گاهی به رنگ خاکستری، قهوه‌ای یا تیره درمی‌آید که نشانه از بین رفتن عصب یا ضربه قبلی است. تحلیل استخوان اطراف ریشه ممکن است باعث لقی غیرعادی دندان شود.
بوی بد مداوم دهان و طعم تلخ یا شور هنگام غذا خوردن معمولاً از نشت همین ترشحات است. دندان عفونی به فشار حساس است، به‌طوری که حتی تماس قاشق یا مسواک هم کودک را اذیت میکند. در بیشتر موارد یک حفره تیره و عمیق یا دیواره شکسته هم روی دندان دیده میشود.
نشانه‌هایی که در رفتار و بدن کودک ظاهر میشود
کودک خردسال درد دندان را کمتر با کلمات می‌گوید و بیشتر با رفتارش نشان می‌دهد. ممکن است ناگهان غذا نخورد، لقمه را بیرون بیندازد یا فقط با یک طرف دهان بجود. دست بردن مداوم به دهان یا فشار دادن گونه و بی‌قراری بی‌دلیل هم نشانه رایجی است.
بیدار شدن‌های پشت‌سرهم در شب علامت مهمی است. در حالت درازکش خون بیشتری به سر می‌رسد، فشار داخل دندان و استخوان بالا میرود و درد تشدید میشود.
وقتی عفونت از محدوده دندان بیرون می‌زند، بدن واکنش عمومی نشان می‌دهد. تب، بیحالی، ورم گونه یا زیر فک، و غدد لنفاوی متورم و دردناک زیر فک و گردن از این نشانه‌ها هستند. محدودیت در باز کردن دهان، بلع دردناک و مشکل تنفس علائم هشدارند که در بخش مراجعه فوری به آنها پرداخته‌ایم.
عفونت بدون درد نشانه بهبود نیست
درد دندان از تحریک عصب زنده می‌آید. وقتی باکتری‌ها عصب را کاملاً از بین می‌برند، دیگر سیگنال دردی به مغز نمی‌رسد و دندان به سرما و گرما هم واکنش نشان نمی‌دهد. حالت دیگر این است که چرک راه خروجی از لثه پیدا کند. فشار ناگهان کم میشود و درد فروکش میکند.
در هر دو حالت والدین تصور میکنند دندان خوب شده است. اما در واقع فقط دریچه تخلیه فشار باز شده و کانون باکتری داخل ریشه همچنان فعال است. این عفونت خاموش به تخریب استخوان و آسیب به جوانه دندان دائمی ادامه می‌دهد. با کوچک‌ترین افت ایمنی، مثلاً در یک سرماخوردگی، ممکن است ناگهان به شکل ورم شدید صورت برگردد.
به همین دلیل دندانپزشک برای بررسی دندانی که درد ندارد اما مشکوک است، به رادیوگرافی تکیه میکند. تخریب استخوان زیر لثه فقط در عکس دیده میشود.
انواع عفونت و آبسه دندان در کودکان
| نوع | منشأ | نشانه اصلی | درمان اصلی | فوریت |
|---|---|---|---|---|
| آبسه ریشه | عصب عفونی دندان | جوش روی لثه، تیرگی دندان | عصبکشی یا کشیدن | مراجعه سریع به دندانپزشک |
| آبسه لثه | جسم خارجی یا پلاک در شیار لثه | ورم حاشیه لثه، دندان زنده | پاکسازی و جرم‌گیری | مراجعه به دندانپزشک |
| عفونت دندان در حال رویش | غذای گیرکرده زیر لثه روی دندان | ورم لثه انتهای فک، درد جویدن | شست‌وشو یا برداشتن لثه اضافه | مراجعه به دندانپزشک |
| سلولیت صورت | انتشار عفونت ریشه به بافت نرم | ورم گونه، تب | آنتیبیوتیک، تخلیه، درمان دندان | اورژانس |
آبسه ریشه دندان شیری (پری‌اپیکال)
شایع‌ترین نوع آبسه در کودکان است و کانون آن در اطراف انتهای ریشه و استخوان فک قرار دارد. نکته‌ای که در عکس دندانهای آسیای شیری دیده میشود این است که تخریب استخوان بیشتر در ناحیه بین ریشهها (فورکیشن) دیده میشود تا نوک ریشه. دلیلش این است که استخوان این ناحیه در دندان شیری نازک‌تر و پرمنفذتر است. اگر چرک زیر لثه محبوس شده باشد و حالت نوسان‌دار پیدا کرده باشد، دندانپزشک با یک برش کوچک آن را تخلیه میکند. درمان اصلی بسته به شرایط، عصبکشی یا کشیدن دندان است.
آبسه و عفونت لثه (پریودنتال)
منشأ این آبسه عصب دندان نیست و از بافت نگه‌دارنده شروع میشود. در کودکان معمولاً یک جسم خارجی مثل پوسته ذرت بوداده یا تکه غذای سفت در شیار لثه گیر میکند، یا پلاک در یک نقطه تجمع پیدا میکند. عصب دندان زنده است و دندان به سرما و گرما حساسیت خاصی ندارد. خارج کردن جسم خارجی، پاکسازی شیار لثه و اصلاح روش مسواک و نخ دندان معمولاً مشکل را حل میکند.
عفونت اطراف دندان در حال رویش
این عفونت بیشتر هنگام رویش آسیاهای شیری یا آسیای اول دائمی در ۶ تا ۷ سالگی دیده میشود. زبانه‌ای از لثه روی بخشی از تاج باقی می‌ماند و غذا زیر آن گیر میکند، در حالی که مسواک به آنجا نمی‌رسد. درد هنگام جویدن گاهی از آنجاست که دندان فک مقابل روی همین لثه متورم ضربه می‌زند. شست‌وشوی زیر لثه در مطب اولین قدم است. اگر عفونت تکرار شود، لثه اضافه با یک جراحی کوچک یا لیزر برداشته میشود.
عفونت منتشرشده به بافت صورت (سلولیت)
وقتی آبسه ریشه یا لثه درمان نشود، چرک دیواره استخوان را سوراخ میکند و وارد بافت نرم گونه، زیر فک یا اطراف چشم میشود. نتیجه ورمی سفت، گرم و قرمز است که تقارن صورت را به هم می‌زند و اغلب با تب و بیحالی همراه است. سلولیت صورت اورژانس است و درمان آن معمولاً ترکیبی از آنتیبیوتیک (گاهی وریدی)، تخلیه چرک و درمان دندان منشأ است.
تفاوت عفونت دندان با دندان درآوردن، آفت و تبخال دهانی
هر چهار حالت ممکن است باعث بی‌قراری، گریه و غذا نخوردن کودک شوند. با این حال ظاهر و سیرشان کاملاً متفاوت است و تشخیص اشتباه یعنی درمان اشتباه.
| ویژگی | عفونت دندان | دندان درآوردن | آفت | تبخال دهانی |
|---|---|---|---|---|
| علت | باکتری | رشد طبیعی | غیرعفونی | ویروس |
| شکل ضایعه | جوش چرکی روی لثه | قرمزی پهن لثه | زخم گرد با مرکز سفید | تاول‌های ریز خوشه‌ای |
| محل | بالای ریشه یک دندان | محل رویش دندان | داخل لب، گونه، زیر زبان | لثه‌ها، سقف دهان، لب |
| چرک و بوی بد | دارد | ندارد | ندارد | ندارد |
| وضعیت دندان | پوسیده، تیره یا لق | سالم | سالم | سالم |
| ورم صورت | ممکن است | ندارد | ندارد | ندارد |
| تب | در صورت انتشار | ندارد یا بسیار خفیف | ندارد | معمولاً در شروع بیماری |
دو قاعده ساده کمک زیادی میکند.
قاعده اول، محدوده درگیری. ضایعه‌ای که به اطراف یک دندان مشخص محدود است، بیشتر به عفونت دندان اشاره دارد. زخم‌هایی که در سراسر دهان و لثه‌ها پخش شده‌اند، بیشتر به عفونت ویروسی اشاره دارند.
قاعده دوم، محل ضایعه. لب کودک را بالا بزنید. اگر زخم روی بافت نرم و متحرک داخل لب است، به آفت شبیه‌تر است. اگر برجستگی روی لثه چسبیده به استخوان بالای دندان است، احتمال فیستول آبسه بالاست.
دندان درآوردن هم هرگز باعث تب ۳۸ درجه یا بیشتر، ورم گونه یا جوش چرکی نمیشود. اگر هر کدام از این‌ها را دیدید، آن را به حساب دندان درآوردن نگذارید.
این تفاوت در درمان هم مهم است. قطره‌ها و ژل‌های آفت روی عفونت داخل استخوان اثری ندارند، و آنتیبیوتیک هم برای آفت یا تبخال بی‌فایده است.
چرا عفونت دندان در کودکان سریع‌تر از بزرگسالان پخش میشود؟
در بزرگسال، لایه بیرونی متراکم استخوان فک مثل دیواری جلوی پیشروی چرک می‌ایستد. استخوان فک کودک هنوز به این تراکم نرسیده است. دیواره بیرونی آن نازک است و بافت داخلی‌اش حفره‌های بازتری دارد. به همین دلیل چرک راحت‌تر از استخوان عبور میکند و به بافت نرم صورت می‌رسد.
سیستم ایمنی کودک هم در محصور کردن موضعی عفونت به قدرت بزرگسال نیست. بافت همبند فضاهای صورت و گردن نیز سست‌تر است، و وقتی چرک به این فضاها برسد، ورم با سرعت گسترش پیدا میکند.
عامل دیگر، تأخیر در تشخیص است. کودک کوچک درد را دقیق توصیف نمی‌کند و ساکت شدن درد هم والدین را به اشتباه می‌اندازد. در نتیجه عفونتی که زودتر پخش میشود، دیرتر هم دیده میشود.
عوارض و خطرات درمان نکردن عفونت دندان کودک
آسیب به دندان دائمی زیرین (دندان ترنر)
جوانه دندان دائمی درست زیر ریشه دندان شیری در حال شکل‌گیری است. التهاب مزمن اطراف ریشه دندان شیری میتواند روند ساخت مینای این جوانه را مختل کند. نتیجه، دندان دائمی‌ای است که با نقص مینا، لکه‌های زرد یا قهوه‌ای و ساختاری ضعیف‌تر رویش پیدا میکند. به آن دندان ترنر می‌گویند.
عفونت مزمن ممکن است روند رویش دندان دائمی را هم مختل کند. همچنین دندان دائمی از همان ابتدا وارد محیطی آلوده میشود. به بیان ساده، دندانی که قرار بود «به‌زودی بیفتد» ممکن است دندان سال‌های آینده کودک را معیوب کند.
گسترش عفونت به فضاهای صورت و گردن
وقتی عفونت وارد بافت نرم شود، سلولیت صورت ایجاد میکند. اگر عضلات جونده درگیر شوند، کودک دهانش را به‌سختی باز میکند. انتشار به فضای زیر فک و زیر زبان در موارد نادر میتواند زبان را به بالا براند و راه هوایی را تنگ کند. این وضعیت با سختی بلع و تنفس همراه است و تهدیدکننده حیات است.
عوارض عمومی و احتمال نیاز به بستری
با خروج عفونت از کنترل موضعی، تب بالا و بیحالی شدید ظاهر میشود. در موارد شدید ممکن است باکتری وارد جریان خون شود. عفونت دندانهای فک بالا در موارد نادر میتواند از طریق وریدهای صورت به اطراف چشم و سینوس کاورنوس در قاعده جمجمه برسد، که عارضه‌ای جدی است.
در این شرایط قرص و شربت کافی نیست. کودک باید بستری شود تا آنتیبیوتیک وریدی بگیرد، راه هوایی‌اش پایش شود و چرک با جراحی تخلیه شود. گاهی این کار زیر بیهوشی عمومی انجام میشود.
چه زمانی باید فوری به دندانپزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟
| علامت | کجا مراجعه کنید |
|---|---|
| جوش روی لثه بدون ورم صورت | دندانپزشک کودکان، ظرف یکی دو روز |
| درد دندان یا پوسیدگی عمیق بدون تب | دندانپزشک کودکان، در اولین فرصت |
| درد شبانه‌ای که با مسکن آرام نمیشود | دندانپزشک کودکان، صبح روز بعد |
| ورم گونه یا زیر فک | همان روز، دندانپزشک یا اورژانس |
| ورمی که به زیر چشم یا گردن رسیده | اورژانس بیمارستان |
| تب ۳۸ درجه یا بیشتر همراه با بیحالی | اورژانس بیمارستان |
| محدودیت شدید در باز کردن دهان | اورژانس بیمارستان |
| سختی بلع یا ریختن آب دهان | اورژانس فوری |
| سختی تنفس | اورژانس فوری |
تا زمانی که عفونت به دندان و لثه محدود است، مطب دندانپزشکی کودکان جای درست درمان است. به محض اینکه ورم از لثه به صورت رسید یا نشانه‌های عمومی مثل تب و بیحالی ظاهر شد، عفونت دیگر مسئله یک دندان نیست. در این حالت ممکن است به آنتیبیوتیک وریدی و پایش در بیمارستان نیاز باشد. اگر مطمئن نیستید، مراجعه به اورژانس همیشه انتخاب امن‌تری است تا صبر کردن تا نوبت عادی.
روش‌های درمان عفونت دندان کودکان در دندانپزشکی
هدف درمان فقط برطرف کردن درد نیست. دندانپزشک چهار هدف را دنبال میکند:
- حذف کانون باکتری
- حفظ سلامت عمومی کودک
- محافظت از جوانه دائمی
- حفظ فضای قوس دندانی
تخلیه عفونت و کنترل تورم
اولین قدم در آبسه‌های همراه با ورم، کم کردن فشار و خارج کردن چرک است. اگر چرک زیر لثه جمع شده باشد، یک برش کوچک آن را تخلیه میکند. گاهی یک درن استریل برای مدت کوتاهی در محل می‌ماند تا مسیر خروج باز بماند.
اگر آبسه در انتهای ریشه و داخل استخوان محبوس باشد، دندانپزشک تاج دندان را باز میکند تا چرک از مسیر کانال ریشه خارج شود. کاهش فشار معمولاً درد را به‌سرعت کم میکند و راه رسیدن سلول‌های ایمنی و دارو به منطقه را هم باز میکند.
پالپوتومی و پالپکتومی یا عصبکشی دندان شیری
پالپوتومی وقتی انجام میشود که التهاب فقط به بخش عصب داخل تاج محدود است و عصب ریشهها سالم مانده است. بخش ملتهب برداشته میشود، داروی مخصوص روی دهانه ریشهها قرار می‌گیرد و تاج بازسازی میشود.
پالپکتومی برای وقتی است که عفونت به کانال ریشهها رسیده یا آبسه ایجاد شده است. تمام بافت عصب تخلیه و ضدعفونی میشود و کانال‌ها با ماده‌ای قابل جذب مثل خمیر زینک‌اکساید اوژنول پر میشوند. این ماده هم‌پای ریشه دندان شیری جذب میشود تا مانعی سر راه رویش دندان دائمی نباشد.
درمان عصب دندان شیری ساده‌تر و کوتاه‌تر از دندان دائمی است و معمولاً در یک جلسه حدود ۱۵ تا ۲۵ دقیقه‌ای زیر بیحسی انجام میشود.
روکش دندان شیری بعد از درمان ریشه
دندان آسیای شیری‌ای که عصبکشی شده، بخش زیادی از بافت خود را از دست داده و شکننده است. ترمیم معمولی در این دندانها زیر فشار جویدن دچار شکستگی یا نشت میشود. در این حالت باکتری دوباره به کانال‌های پرشده راه پیدا میکند.
روکش استیل ضدزنگ (SSC) تاج را از همه طرف می‌پوشاند و در برابر شکستن و نفوذ مجدد باکتری محافظت میکند. این روکش‌ها پیش‌ساخته‌اند و به قالب‌گیری و تراش زیاد نیاز ندارند. دندانپزشک در همان جلسه اندازه مناسب را انتخاب و تنظیم ومی‌کند.
کشیدن دندان عفونی و نقش فضانگهدار
وقتی دندان قابل نگه‌داشتن نیست، کشیدن تنها راه منطقی است. اما کشیدن زودهنگام آسیای شیری پیامد دارد. دندانهای مجاور به سمت فضای خالی کج میشوند، فضا بسته میشود و دندان دائمی زیرین جای کافی برای رویش پیدا نمی‌کند. نتیجه ممکن است نهفتگی دندان دائمی یا به‌هم‌ریختگی‌هایی باشد که بعدها به ارتودنسی نیاز دارد.
فضانگهدار این فضا را تا زمان رویش دندان دائمی باز نگه می‌دارد. رایج‌ترین نوع آن حلقه و لوپ است که ثابت است. فضانگهدار ممکن است پیش‌ساخته و در همان جلسه ساخته شود یا لابراتواری باشد.
حفظ یا کشیدن دندان شیری عفونی؛ دندانپزشک چطور تصمیم می‌گیرد؟
اولویت همیشه با حفظ دندان شیری است، به‌ویژه آسیاهای شیری که باید تا ۱۰ تا ۱۲ سالگی در دهان بمانند. اما این اولویت شرط‌هایی دارد. دندانپزشک با معاینه و عکس، این چند عامل را کنار هم می‌گذارد:
| شرایط | تصمیم رایج |
|---|---|
| تاج قابل بازسازی و جذب ریشه کمتر از یک‌سوم | حفظ با عصبکشی و روکش |
| تخریب شدید تاج و ریشه | کشیدن و فضانگهدار |
| جذب غیرطبیعی ریشه در اثر عفونت | کشیدن |
| ضایعه وسیعی که جوانه دائمی را تهدید میکند | کشیدن |
| دندان در آستانه افتادن طبیعی | کشیدن، معمولاً بدون فضانگهدار |
عفونت بودن یا نبودن به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. آنچه تعیین‌کننده است، فاصله دندان تا زمان افتادن طبیعی و میزان خطری است که برای دندان دائمی دارد.
آنتیبیوتیک و شربت برای عفونت دندان کودکان
آنتیبیوتیک در عفونت دندان کودک نقش کمکی دارد. معمولاً وقتی تجویز میشود که عفونت از دندان فراتر رفته باشد، یعنی کودک تب، بیحالی یا ورم صورت داشته باشد، یا سیستم ایمنی‌اش ضعیف باشد. در آبسه‌ای که به دندان محدود است و کانون آن در مطب تخلیه یا درمان شده، اغلب نیازی به آنتیبیوتیک نیست. نوع دارو، شکل آن (شربت یا قرص) و مقدار مصرف بر اساس سن، وزن، شدت عفونت و سابقه حساسیت کودک تعیین میشود.
از مصرف خودسرانه دارو به هر شکلی بدون تجویز و مشورت با دندانپزشک و پزشک کودکان جدا خودداری کنید.
آموکسی‌سیلین رایج‌ترین انتخاب اول است. وقتی عفونت شدیدتر است یا احتمال مقاومت باکتری وجود دارد، شکل ترکیبی آموکسی‌سیلین و کلاوولانیک اسید به کار میرود.
برای کودکی که به پنی‌سیلین حساسیت دارد، کلیندامایسین جایگزین اصلی است. این دارو نفوذ خوبی در استخوان فک دارد و روی باکتریهای بیهوازی عامل آبسه مؤثر است. سفالوسپورین‌ها مثل سفاکلور و سفالکسین، و در موارد خاص آزیترومایسین، گزینه‌های دیگرند.
مترونیدازول که شربت آن یکی از پرجستجوترین داروها در این زمینه است، روی باکتریهای بیهوازی اثر دارد. معمولاً در عفونت‌های شدیدتر، تنها یا همراه با داروی دیگر، و فقط با تشخیص دندانپزشک تجویز میشود.
چرا مصرف خودسرانه شربت آنتیبیوتیک خطرناک است
آنتیبیوتیک از طریق خون به بافت‌ها می‌رسد. کانون اصلی آبسه داخل عصب مرده دندان است، جایی که خون‌رسانی ندارد. در نتیجه دارو به همان جایی که باکتری‌ها در آن لانه کرده‌اند نمی‌رسد. آنتیبیوتیک میتواند ورم را برای مدتی فرو بنشاند، اما با قطع آن عفونت معمولاً با شدت بیشتری برمی‌گردد.
این آرام شدن موقت خطر دیگری هم دارد. والدین مراجعه را عقب می‌اندازند، در حالی که تخریب استخوان و آسیب به جوانه دائمی ادامه دارد.
مقاومت باکتری از خطرات جدی دیگر است. دوز نادرست یا قطع زودهنگام دوره درمان، باکتری‌ها را مقاوم میکند و ممکن است همین دارو در عفونت‌های بعدی کودک اثری نداشته باشد.
شربت مانده در خانه هم مشکل خودش را دارد. سوسپانسیونی که قبلاً آماده شده عمر محدودی دارد و مقدارش هم برای وزن فعلی کودک تنظیم نشده است.
عوارض گوارشی و حساسیت‌های دارویی هم هزینه‌ای است که بدون دلیل به کودک تحمیل میشود.
مسکن‌های مناسب برای کاهش درد کودک
ایبوپروفن برای درد دندان معمولاً انتخاب بهتری است. علاوه بر تسکین درد، التهاب لثه و بافت اطراف را هم کم میکند. استامینوفن برای درد و تب گزینه مطمئنی است. مقدار هر دو دارو باید بر اساس وزن دقیق کودک و طبق دستور بروشور یا داروساز باشد، نه صرفاً بر اساس سن. اگر کودک بیماری زمینه‌ای دارد، پیش از مصرف ایبوپروفن با پزشک مشورت کنید.
آسپیرین در هیچ شکلی برای کودکان مناسب نیست. مصرف خوراکی آن در کودکان با عارضه‌ای نادر اما خطرناک به نام سندروم رای مرتبط است. قرار دادنش روی لثه هم باعث سوختگی شیمیایی میشود.
اقدامات خانگی موقت تا زمان مراجعه به دندانپزشک
کمپرس سرد مؤثرترین کار خانگی است. یخ را در پارچه بپیچید و هر بار ۵ تا ۱۰ دقیقه از بیرون روی گونه بگذارید. سرما عروق را تنگ میکند، درد را کم میکند و سرعت گسترش ورم را پایین می‌آورد.
اگر کودک میتواند مایع را بیرون بریزد (معمولاً از حدود ۴ سالگی)، شست‌وشوی ملایم دهان با آب‌نمک ولرم به خروج ترشحات کمک میکند. مسکن مناسب وزن کودک را فقط با مشورت پزشک به کودک بدهید.
غذای نرم و ولرم انتخاب کنید و از خوراکی‌های خیلی داغ، خیلی سرد یا سفت دوری کنید. مسواک زدن بقیه دندانها با مسواک نرم را هم متوقف نکنید. چون درد در حالت درازکش بیشتر میشود، یک بالش اضافه زیر سر کودک برای خواب شب کمک میکند.
اشتباهات رایج والدین در مواجهه با آبسه دندان
| اشتباه | چرا مشکل‌ساز است | به‌جای آن |
|---|---|---|
| کمپرس گرم روی صورت | عروق را گشاد و انتشار چرک را سریع‌تر میکند | فقط کمپرس سرد |
| ترکاندن یا سوزن زدن جوش لثه | کانون داخل ریشه باقی می‌ماند و باکتری تازه وارد میشود | مراجعه به دندانپزشک |
| آسپیرین روی دندان یا لثه | سوختگی شیمیایی مخاط | مسکن خوراکی مناسب کودک |
| شربت آنتیبیوتیک مانده در خانه | دوز نامناسب، پنهان شدن علائم، مقاومت | تجویز پس از معاینه |
| قطع دارو با بهتر شدن حال کودک | عود عفونت و مقاومت باکتری | تکمیل دوره طبق نسخه |
| لغو نوبت چون درد ساکت شد | عفونت خاموش ادامه دارد | حفظ نوبت درمان |
| «دندان شیری است، میافتد» | آسیب به جوانه دائمی و بسته شدن فضا | تعیین تکلیف دندان |
| سیر، میخک، لیمو یا جوش‌شیرین روی لثه | تحریک مخاط، بدون اثر روی کانون عفونت | آب‌نمک ولرم |
سدیشن و بیهوشی برای درمان عفونت دندان در کودکان
وقتی کودک به دلیل سن کم، اضطراب شدید یا محدودیت شناختی نمی‌تواند روی صندلی دندانپزشکی همکاری کند، درمان با سدیشن یا بیهوشی عمومی روشی استاندارد و پذیرفته‌شده است. در سدیشن کودک آرام و خواب‌آلود است اما کاملاً بیهوش نیست. در بیهوشی عمومی کودک کاملاً به خواب میرود و متخصص بیهوشی علائم حیاتی او را پیوسته پایش میکند.
دلیل اول این انتخاب، حفظ روان کودک است. درمانی که با نگه داشتن دست و پا و گریه انجام شود، میتواند ترسی ماندگار از دندانپزشکی و کابوس شبانه به جا بگذارد و اعتماد کودک به والدین و کادر درمان را آسیب بزند.
دلیل دوم ایمنی است. ابزارهای چرخان دندانپزشکی با سرعتی حدود ۳۰۰ هزار دور در دقیقه کار میکنند و یک حرکت ناگهانی ممکن است زبان یا گونه را زخمی کند. در کودک بیهوش، دندانپزشک در محیطی ساکن و خشک، عصبکشی و روکش را با کیفیت بالاتری انجام می‌دهد.
برای کودکی که چند دندان عفونی و پوسیده دارد، مزیت سوم اهمیت ویژه‌ای پیدا میکند. همه درمان‌ها، شامل عصبکشی، روکش، کشیدن و فضانگهدار، در یک جلسه یک تا سه ساعته انجام میشود. کودک هم بدون تجربه درد بیدار میشود.
بیهوشی با معاینه و آزمایش‌های پیش از عمل و زیر نظر متخصص بیهوشی انجام میشود. در مقایسه با خطر رها کردن عفونت، ریسک آن کنترل‌شده است. جزئیات بیشتر در صفحه دندانپزشکی کودکان با بیهوشی بخوانید.
پیشگیری از عفونت دندان در کودکان
بیشتر عفونت‌های دندان کودکان از پوسیدگی‌هایی شروع میشوند که می‌شد زودتر دیده و درمان شوند. مؤثرترین قدم، کنار گذاشتن شیر شبانه پس از رویش دندانها و مسواک زدن پیش از خواب است.
خمیردندان فلورایددار با غلظت ۱۰۰۰ppm از رویش اولین دندان توصیه میشود. مقدار آن برای کودک زیر ۳ سال به اندازه یک دانه برنج و بالای ۳ سال به اندازه یک نخودفرنگی است. تا حدود ۸ سالگی مسواک کودک را خودتان تکمیل کنید. از زمانی که آسیاها به هم چسبیدند، نخ دندان را هم اضافه کنید.
دفعات مصرف قند و خوراکی‌های چسبنده را محدود کنید و آنها را به‌جای میان‌وعده‌های پراکنده، همراه وعده اصلی بدهید. اولین ویزیت دندانپزشکی قبل از یک‌سالگی و بعد از آن هر ۶ ماه یک بار، فرصت می‌دهد پوسیدگی پیش از رسیدن به عصب درمان شود. فلورایدتراپی دوره‌ای هم مقاومت مینا را بالا میبرد ([لینک داخلی: فلوراید تراپی کودکان]).
یک عادت ساده هم کمک زیادی میکند. هر چند وقت یک بار لب کودک را بالا بزنید و لثه بالای دندانها را از نظر جوش، قرمزی یا تغییر رنگ دندان نگاه کنید. پس از هر زمین خوردن یا ضربه به دهان، این کار را تا چند ماه ادامه دهید.
سوالات متداول درباره عفونت دندان کودکان
عفونت دندان کودک چند روزه خوب میشود؟
عفونت دندان بدون درمان دندانپزشکی خوب نمیشود. زمان بهبود از لحظهای حساب میشود که کانون عفونت تخلیه، عصبکشی یا کشیده شود. بعد از درمان، درد و فشار معمولاً ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت بهطور محسوس کم میشود. اگر ورم لثه یا صورت وجود داشته باشد، کاهش آن معمولاً از روز دوم یا سوم شروع میشود و ظرف ۷ تا ۱۰ روز کامل برطرف میشود.
تب ناشی از عفونت دندان کودک چند روز طول میکشد؟
وقتی کانون عفونت درمان شد و در صورت لزوم آنتیبیوتیک شروع شد، تب معمولاً ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت قطع میشود. تا آن زمان مسکن تببر مناسب وزن کودک کمک میکند. اگر بعد از ۴۸ ساعت تب ادامه داشت یا بالاتر رفت، احتمال تخلیه ناکافی چرک، مقاومت باکتری یا انتشار عمقی عفونت مطرح است. در این حالت مراجعه دوباره و فوری لازم است.
وقتی صورت کودک ورم دارد میشود دندان عفونی را کشید؟
اگر ورم محدود است و کودک تب بالا یا بیحالی ندارد، کشیدن دندان اغلب سریعترین راه تخلیه چرک و حذف کانون عفونت است. اما در ورم وسیع صورت، محدودیت باز کردن دهان یا تب همراه با بیحالی، بافت ملتهب اسیدی است و بیحسی موضعی اثر کمتری دارد. در این شرایط معمولاً ابتدا یکی دو روز آنتیبیوتیک و کمپرس سرد تجویز میشود و درمان قطعی بعد از فروکش کردن التهاب حاد انجام میشود.
آیا عفونت یک دندان به دندانهای دیگر کودک سرایت میکند؟
عفونت از سطح یک دندان به دندان کناری منتقل نمیشود. اما چرک انتهای ریشه میتواند از داخل استخوان فک گسترش پیدا کند و ریشه دندانهای مجاور و جوانه دندان دائمی زیرین را تهدید کند. حضور یک دندان عفونی و پوسیده، تعداد باکتریهای پوسیدگیزا را در کل دهان هم بالا میبرد و خطر پوسیدگی بقیه دندانها را بیشتر میکند.
اگر دندان شیری عفونی خودش بیفتد، عفونت هم از بین میرود؟
آسیاهای شیری معمولاً تا ۱۰ تا ۱۲ سالگی در دهان میمانند، و منتظر ماندن برای افتادن آنها یعنی سالها عفونت فعال در فک کودک. نکته مهمتر این است که آنچه در دندانهای بهشدت پوسیده میافتد اغلب فقط تاج خردشده است. ریشههای عفونی داخل استخوان باقی میمانند و همچنان کانون چرک هستند. این ریشهها باید توسط دندانپزشک خارج شوند.
دندان عفونی کودک زیر سه سال را چطور درمان میکنند؟
در این سن ابتدا درد و ورم با مسکن و در صورت نیاز آنتیبیوتیک کنترل میشود. کودک زیر سه سال معمولاً توانایی همکاری برای تزریق بیحسی و کار با ابزار دندانپزشکی را ندارد. به همین دلیل درمان قطعی اغلب با سدیشن یا بیهوشی عمومی در مرکز مجهز انجام میشود. در همان یک جلسه همه دندانهای درگیر بررسی میشوند و بسته به شرایط، عصبکشی و روکش، یا کشیدن و فضانگهدار انجام میشود.
آیا جوش روی لثه کودک همیشه نشانه عفونت دندان است؟
در بیشتر موارد بله. جوش روی لثه معمولاً دهانه خروج چرک از آبسه ریشه است، به‌خصوص اگر کنار یک دندان پوسیده یا تیره باشد. علتهای کمتر شایع هم وجود دارد، مثل جسمی که در شیار لثه گیر کرده یا کیست رویشی روی دندانی که در حال بیرون آمدن است. تشخیص قطعی با معاینه و عکس رادیوگرافی است.
دندان شیری که بعد از زمین خوردن تیره شده، عفونت کرده؟
نه لزوماً. تیرگی بعد از ضربه نشانه آسیب به عروق داخل دندان است. گاهی فقط خون‌مردگی داخل عاج است که به‌مرور کم‌رنگ میشود، و گاهی عصب به‌آرامی از بین میرود و هفته‌ها یا ماه‌ها بعد آبسه ایجاد میکند. چنین دندانی به کشیدن فوری نیاز ندارد، اما باید معاینه شود و با عکس‌های دوره‌ای تحت نظر بماند تا اگر نشانه عفونت ظاهر شد، به‌موقع درمان شود.
آیا بوی بد دهان کودک میتواند از عفونت دندان باشد؟
بله. باکتریهای بیهوازی داخل عصب مرده ترکیبات گوگردی بدبو میسازند و نشت ترشحات از فیستول هم بوی زنندهای ایجاد میکند که با مسواک برطرف نمیشود. بوی بد دهان علتهای دیگری هم دارد، مثل بهداشت ضعیف، تنفس دهانی یا عفونت لوزه. اگر همراه با دندان پوسیده، تیره یا لق باشد، احتمال عفونت دندان بالاست.
