درمان شکاف کام و لب با ارتودنسی

اگر فرزندتان با شکاف لب به دنیا آمده احتمالاً با نگرانی‌ها و سؤال‌های زیادی روبه‌رو هستید؛ از تغذیه و صحبت کردن گرفته تا ظاهر صورت و وضعیت دندان‌ها. امروزه با پیشرفت علم پزشکی و دندانپزشکی مسیر درمان بسیار روشن‌تر و امیدبخش‌تر از گذشته است. در کنار جراحی‌های ترمیمی، ارتودنسی نیز نقش مهم و تکمیل‌کننده‌ای در بهبود وضعیت دندان‌ها، فک‌ها و حتی کیفیت زندگی فرد دارد.

نقش کلیدی ارتودنسی در طرح درمان شکاف کام و لب

ارتودنسی یکی از روش‌های نتیجه‌بخش برای درمان بیماران مبتلا به شکاف کام و لب است و نقش آن فراتر از مرتب کردن دندان‌هاست. ارتودنسی به هدایت صحیح رشد فک‌ها، آماده‌سازی بستر استخوانی برای جراحی‌ها، پیوند استخوان و ایجاد شرایط مناسب برای رویش طبیعی دندان‌ها کمک می‌کند. درمان ارتودنسی معمولاً به‌صورت مرحله‌ای و هم‌زمان با رشد کودک انجام می‌شود تا بهترین نتیجه بدست بیاید.

ارتودنسی کرانیوفاشیال شاخه‌ای تخصصی از ارتودنسی است که برای تشخیص و درمان ناهنجاری‌های فک، صورت و جمجمه کاربرد دارد. این حوزه به‌طور ویژه مناسب بیمارانی با شکاف لب و کام ناهنجاری‌های مادرزادی صورت و اختلالات شدید فکی است. متخصص ارتودنسی کرانیوفاشیال به عنوان بخشی از یک تیم چند تخصصی شامل جراحان پلاستیک، جراحان فک و صورت، گفتاردرمان‌ها و سایر متخصصان، طرح درمانی دقیقی را ارائه می‌دهند.

مراحل درمانی ارتودنسی در بیماران شکاف کام و لب

درمان ارتودنسی بیماران دارای شکاف لب و کام طی چند مرحله انجام می‌شود تا با رشد کودک و تغییرات دندانی و فکی او هماهنگ باشد. در این درمان فقط مرتب کردن دندان‌ها مطرح نیست بلکه هدایت صحیح فک‌ها، آماده‌سازی بستر استخوانی و اصلاح ناهنجاری‌های دندانی نیز درنظر گرفته می‌شود . برای دستیابی به بهترین نتیجه هر مرحله از ارتودنسی در زمان مناسب خود باید آغاز شود.

 مرحله نوزادی و قبل از جراحی

هدف اصلی این مرحله کمک به هدایت صحیح رشد اولیه فک‌ها و آماده‌سازی نوزاد برای جراحی ترمیمی لب و کام است. در این سن درمان ارتودنسی کامل انجام نمی‌شود و بیشتر جنبه هدایت رشد و پایش دارد.

ارتودنتیست با استفاده از وسایلی مانند قالب‌گیری نازوآلوئولار (NAM) یا پلاک‌های غیرفعال، بخش‌های از هم جدا شده لب، بینی و لثه را به هم نزدیک می‌کند، این اقدامات باعث می‌شود شکاف باریک‌تر شده و جراح بتواند لب و بینی را با فشار کمتر و نتایج زیباتری ترمیم کند.

دوره دندانی مختلط و مدیریت رشد فک

این دوره که به عنوان زمان طلایی برای مداخلات مهم ارتودنسی شناخته می‌شود در حدود سن 7 تا 12 سالگی می‌باشد.

با رویش هم‌زمان دندان‌های شیری و دائمی ارتودنسی نقش مهمی در هدایت رشد فک بالا پیدا می‌کند. در این مرحله یعنی تا قبل از سن ۱۲ سالگی از دستگاه‌های ارتودنسی متحرک یا وسیع‌کننده‌ کام برای اصلاح عرض فک و ایجاد فضای کافی برای رویش دندان‌ها استفاده می‌شود.

متخصص ارتودنسی کودکان با استفاده از وسیع‌کننده‌ها (Expander) عرض فک را اصلاح می‌کند و با استفاده از وسایلی مانند فیس‌ماسک، سعی می‌شود رشد فک بالا به سمت جلو تحریک شود تا عقب‌ماندگی آن نسبت به فک پایین جبران گردد.

همچنین دندان‌های اضافی یا نابجا در اطراف ناحیه شکاف در صورت نیاز خارج می‌شوند تا بستر برای ادامه درمان و پیوند استخوان مناسب باشد.

دوره دندان‌های دائمی

در این دوره بیشتر دندان‌های دائمی رویش پیدا می‌کنند درمان ارتودنسی وارد مرحله جدیدی می‌شود. هدف اصلی مرتب کردن دندان‌ها و آماده‌سازی فک برای انجام پیوند استخوان آلوئولار است. این پیوند معمولاً در سنین ۸ تا ۱۱ سالگی و هم‌زمان با رویش دندان نیش انجام قابل انجام است و ارتودنسی نقش مهمی در موفقیت آن دارد.

ارتودنسی در بزرگسالی

برخی بیماران به‌دلیل ناهنجاری‌ شدید فکی یا محدودیت رشد فک بالا در بزرگسالی به جراحی فک نیاز پیدا می‌کنند. در این موارد ارتودنسی قبل از جراحی برای قرار دادن دندان‌ها در موقعیت صحیح و پس از جراحی برای تثبیت نتایج انجام می‌شود. این مرحله تأثیر زیادی بر عملکرد جویدن، گفتار و هماهنگی اجزای صورت دارد.

درمان ارتودنسی در بیماران شکاف کام و لب کاملاً وابسته به زمان‌بندی صحیح است. شروع زودهنگام یا دیرهنگام هر مرحله بر نتیجه نهایی تأثیر منفی می‌گذارد. هماهنگی بین ارتودنسی، جراحی و سایر درمان‌های تکمیلی باعث می‌شود رشد فک‌ها به‌درستی انجام شود نیاز به درمان‌های پیچیده در آینده کاهش یابد.

درمان‌های مکمل در کنار ارتودنسی

درمان بیماران مبتلا به شکاف لب و کام تنها با ارتودنسی تمام نمی‌شود و نیاز به همکاری تیمی از متخصصان مختلف دارد. درمان‌های چندتخصصی شامل جراحی‌های ترمیمی، پیوند استخوان، گفتاردرمانی و مشاوره تغذیه است.

جراحی‌های ترمیمی شکاف لب و کام یک فرآیند چند مرحله‌ای و پیچیده است که از چند ماهگی نوزاد آغاز شده و ممکن است تا دوران بزرگسالی ادامه یابد. هدف اصلی این جراحی‌ها تنها بهبود ظاهر نیست، بلکه بازگرداندن عملکردهای حیاتی مانند تغذیه صحیح، تنفس راحت، شنوایی بهتر و تکلم واضح است.

ترمیم شکاف لب (کلوپلاستی)، اولین عمل جراحی است که معمولاً در سن ۳ تا ۶ ماهگی انجام می‌شود البته نوزاد باید حداقل ۱۰ هفته سن، ۱۰ پوند وزن و ۱۰ گرم هموگلوبین داشته باشد. هدف این مرحله هم مشخص است، هدف ایجاد پیوستگی در پوست، عضلات و مخاط لب و ایجاد تقارن در سوراخ‌های بینی است.

از دیگر جراحی‌ها می‌توان به این موارد اشاره نمود:

1. ترمیم شکاف کام (پالاتوپلاستی) – بین ۶ تا ۱۸ ماهگی
2. پیوند استخوان آلوئول (ABG) – معمولاً بین ۸ تا ۱۱ سالگی
3. جراحی‌های ثانویه و اصلاحی – ممکن است جراحی‌های تکمیلی لازم شود.
4. جراحی فک (ارتوگناتیک) – ۱۷ تا ۲۰ سالگی

گفتاردرمانی برای کودکانی که شکاف کام دارند به بهبود تلفظ و کیفیت گفتار آن‌ها کمک می‌کند و معمولاً پس از جراحی آغاز می‌شود. مشاوره تغذیه نیز به والدین کمک می‌کند تا نوزاد و کودک در مراحل اولیه رشد وزن‌گیری مناسبی داشته باشد و از مشکلات مربوط به بلع و ورود غذا به بینی جلوگیری کند.

انتخاب بهترین متخصص ارتودنسی شکاف کام و لب در تهران

انتخاب بهترین متخصص ارتودنسی در تهران برای درمان شکاف لب و کام اهمیت بسیار بالایی دارد. زیرا موفقیت درمان به تجربه، دقت و هماهنگی ارتودنتیست با جراحان و سایر اعضای تیم چندتخصصی بستگی دارد. یک متخصص مجرب باید تجربه کافی در ارتودنسی کرانیوفاشیال، مدیریت رشد فک و برنامه‌ریزی مراحل درمانی پیش و پس از جراحی را داشته باشد.

با جراحی‌ها، پیوند استخوان و گفتاردرمانی هماهنگ عمل کند. در تهران، کلینیک ‌ترنج با بهره‌گیری از تیم متخصص و امکانات پیشرفته محیطی دوستانه برای درمان بیماران شکاف لب و کام فراهم کرده است. در این مکان والدین می‌توانند با اطمینان برنامه درمانی کامل کودک خود را دنبال کنند.

هزینه درمان ارتودنسی شکاف کام و لب درتهران

هزینه درمان ارتودنسی در بیماران شکاف کام و لب در کلینیک‌های تهران به‌طور کلی ثابت و یکسان نیست. بسته به شدت مشکل، نوع دستگاه ارتودنسی، نیاز به اقدامات تکمیلی و تجربه متخصص متفاوت است. بنابراین بهترین کار مراجعه حضوری به کلینیک است تا پس از معاینه رایگان، بررسی وضعیت دندان‌ها، فک و تنظیم برنامه درمانی هزینه‌ی نهایی مشخص شود.

شکاف کام و لب چیست؟

شکاف لب و کام یکی از مشکلات مادرزادی است. این عارضه در دوران جنینی زمانی رخ می‌دهد که بافت‌های لب بالا، سقف دهان یا هر دو به‌طور کامل به‌هم متصل نمی‌شوند. این وضعیت فقط روی ظاهر لب تاثیرگذار نیست و تا داخل دهان و استخوان فک بالا را نیز درگیر می‌کند. شدت شکاف در افراد مختلف متفاوت است و علاوه بر تغییرات ظاهری مشکلاتی در تغذیه، گفتار، رشد دندان‌ها و فک ایجاد می‌کند. خوشبختانه امروزه با درمان‌هایی مانند جراحی، ارتودنسی و گفتاردرمانی بیشتر این مشکلات قابل کنترل و اصلاح هستند.

درباره این موضوع در clevelandclinic.org آمده است که:

Cleft lip and cleft palate are separations in the upper lip and mouth that occur while a fetus develops in the uterus. Treating cleft lip and palate involves surgery and may include speech therapy and dental work.

انواع شکاف کام و لب شامل موارد زیر است:

شکاف لب (Cleft Lip)

در این نوع شکاف یک بریدگی یا فاصله در لب بالایی دیده می‌شود که گاهی بسیار خفیف است یا تا نزدیکی بینی ادامه پیدا می‌کند. شکاف لب می‌تواند یک‌طرفه یا دوطرفه باشد. در بسیاری از موارد شکاف لب به‌تنهایی باعث مشکلات شدید تغذیه‌ای نمی‌شود اما می‌تواند بر زیبایی صورت و رشد دندان‌های جلویی تأثیر بگذارد و معمولاً در ماه‌های ابتدایی پس از تولد با جراحی قابل ترمیم است.

شکاف کام (Cleft Palate)

شکاف کام زمانی رخ می‌دهد که سقف دهان به‌طور کامل بسته نشده باشد. این شکاف ممکن است کام نرم، کام سخت یا هر دو را درگیر کند و در برخی موارد در نگاه اول قابل مشاهده نیست. کودکان دارای شکاف کام بیشتر با مشکلاتی مانند سختی بلع، ورود غذا به بینی، عفونت‌های گوش و اختلالات گفتاری روبه‌رو هستند و معمولاً نیاز به جراحی در سال اول زندگی دارند.

شکاف لب و کام هم‌زمان

در این حالت هم لب بالا و هم سقف دهان هردو دارای شکاف هستند. این نوع شکاف معمولاً شدیدتر است و به درمان‌های چندمرحله‌ای نیاز دارد. کودکان مبتلا به این نوع علاوه بر جراحی به ارتودنسی و گفتاردرمانی نیز نیاز دارند.

شکاف‌های خفیف و پنهان

برخی از شکاف‌ها بسیار خفیف هستند و ممکن است به‌راحتی تشخیص داده نشوند. مانند شکاف پنهان کام نرم که در آن ظاهر، دهان طبیعی به نظر می‌رسد. این نوع شکاف‌ها گاهی با علائمی مانند مشکلات گفتاری یا عفونت‌های مکرر گوش خود را نشان می‌دهند و تشخیص آن‌ها معمولاً توسط پزشک یا متخصص انجام می‌شود.

علل و عوامل خطر بروز شکاف کام و لب در جنین

شکاف کام و لب معمولاً به‌دلیل ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در دوران بارداری ایجاد می‌شود. این ناهنجاری اغلب در هفته‌های ابتدایی بارداری رخ می‌دهد زمانی‌که بافت‌های صورت و دهان جنین در حال شکل‌گیری و اتصال به یکدیگر هستند. در ادامه مهم‌ترین علل و عوامل خطر بروز شکاف کام و لب آورده شده است.

عامل	توضیح
سابقه خانوادگی	وجود سابقه شکاف در والدین یا بستگان نزدیک احتمال ابتلای نوزاد را افزایش می‌دهد.
وراثت چندژنی	تعامل چندین ژن با یکدیگر و با عوامل محیطی (منشأ چندعاملی).
سندرم‌های ژنتیکی	بیش از ۳۰۰ تا ۴۰۰ سندرم مرتبط (مانند سندرم پیر رابین، آپرت و تریچر کالینز).
ازدواج فامیلی	افزایش خطر بروز ناهنجاری به دلیل نزدیکی ژنتیکی والدین.
کمبود اسید فولیک	کمبود فولات در بدن مادر در سه ماهه اول بارداری.
ویتامین‌ها	کمبود ریبوفلاوین یا مصرف بیش از حد ویتامین A (هایپرویتامینوز A).
داروهای ضد صرع	مانند توپیرامات، والپروئیک اسید، فنی‌توئین و تریماتادیون.
داروهای رتینوئید	داروهای درمان آکنه و مشتقات ویتامین A.
سایر داروها	استروئیدها، بنزودیازپین‌ها (مانند دیازپام)، تالیدومید و داروهای ضد سرطان.
مصرف دخانیات	سیگار کشیدن مادر در دوران بارداری (افزایش ۳۰ درصدی خطر).
مصرف الکل	مصرف سنگین یا دوره‌ای (Binge drinking) به ویژه در هفته‌های اول.
چاقی	شاخص توده بدنی (BMI) ۳۰ یا بالاتر در دوران بارداری.
دیابت پیش از بارداری	دیابت نوع ۱ یا ۲ در مادر خطر بروز نقص را بالا می‌برد.
عفونت‌های ویروسی	ابتلا به سرخجه (روبلا)، آنفولانزا و توکسوپلاسموز در طول بارداری.
اشعه و تابش	قرارگیری در معرض اشعه ایکس یا گاما در طول دوران بارداری.
مواد شیمیایی	تماس با مواد سمی و شیمیایی محیطی.
سن والدین	افزایش سن مادر (بالای ۳۵ تا ۳۹ سال) و همچنین سن بالای پدر.
استرس و هایپوکسی	تنش‌های شدید عصبی یا کمبود اکسیژن‌رسانی به جنین در اوایل بارداری.

عوامل ژنتیکی (وراثتی)

سابقه خانوادگی یکی از مهم‌ترین عوامل خطر است. اگر یکی از والدین یا بستگان نزدیک دچار شکاف لب یا کام باشند، احتمال بروز این ناهنجاری در جنین افزایش می‌یابد. برخی اختلالات ژنتیکی و سندرم‌های مادرزادی نیز می‌توانند با شکاف کام و لب همراه باشند.

سبک زندگی مادر در دوران بارداری

مصرف داروها

مصرف بعضی داروها به‌ویژه در اوایل بارداری می‌تواند خطر بروز شکاف لب و کام را افزایش دهد. پس در مصرف هر نوع دارو حتی داروهایی که بدون نسخه ارائه می‌شوند با پزشک‌تان مشورت داشته باشید.

یکی از عوامل شناخته‌شده در افزایش خطر ناهنجاری‌های مادرزادی کمبود مواد مغذی به‌ویژه اسید فولیک است. دریافت کم اسید فولیک، برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی در دوران بارداری به‌خصوص قبل از باردار شدن و در هفته‌های ابتدایی آن خطر ابتلا به این عارضه را افزایش می‌دهد.

مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر

سیگار کشیدن، مصرف الکل یا مواد مخدر در دوران بارداری نیز نقش مهمی در افزایش خطر بروز شکاف لب و کام دارند. این مواد می‌توانند روند طبیعی رشد بافت‌های صورت جنین را مختل کنند.

تماس با عوامل محیطی مضر

تماس مادر باردار با مواد شیمیایی سمی، حلال‌ها، آفت‌کش‌ها، یا اشعه‌های مضر مانند اشعه ایکس بدون حفاظت می‌تواند احتمال بروز ناهنجاری‌های مادرزادی از جمله شکاف کام و لب را افزایش دهد.

بیماری‌های زمینه‌ای مادر

برخی بیماری‌ها مانند دیابت کنترل‌نشده، چاقی شدید یا عفونت‌های خاص در دوران بارداری می‌توانند خطر بروز شکاف کام و لب در جنین را بیشتر کنند.

بارداری در سنین بسیار پایین یا بالا، استرس شدید و مراقبت کم در دوران بارداری نیز از عواملی هستند که به‌طور غیرمستقیم خطر بروز این ناهنجاری را افزایش می‌دهند.

مشکلات و عوارض ناشی از شکاف کام و لب

1. اختلال در تغذیه نوزاد یکی از شایع‌ترین مشکلات است. کودک در مکیدن شیر دچار مشکل می‌شود.
2. به‌دلیل دشواری در تغذیه، احتمال کم‌وزنی و تأخیر در رشد طبیعی کودک به‌ویژه در ماه‌های ابتدایی زندگی افزایش می‌یابد.
3. بسیاری از کودکان مبتلا به شکاف کام با مشکلات گفتاری مانند تأخیر در صحبت کردن یا تلفظ نادرست برخی صداها روبه‌رو هستند.
4. در برخی موارد حتی پس از جراحی ترمیمی کودک برای بهبود کیفیت گفتار به گفتاردرمانی طولانی‌مدت نیاز دارد.
5. تجمع مایع در گوش میانی می‌تواند باعث عفونت‌های مکرر گوش در این کودکان شود.
6. در صورت تداوم این عفونت‌ها خطر کاهش شنوایی موقت یا دائمی وجود دارد.
7. ناهنجاری‌های دندانی مانند نبود بعضی دندان‌ها، رویش نامنظم یا بدشکلی دندان‌ها در ناحیه شکاف شایع است.
8. رشد نامتعادل فک‌ها و نامرتبی دندان‌ها از عوارض شایع است.

سوالات متداول